19. YÜZYILIN SONU VE 20. YÜZYIL BAŞLARINDA OSMANLI DEVLETİ

I. MEŞRUTİYET(23 ARALIK 1876)

1870’li yıllarda Osmanlı Devleti, Balkan milletlerinin isyanlarıyla karşılaşmış (milliyetçilik) ve dönemin padişahı Abdülaziz, bu ayaklanmaları sert bir şekilde bastırmıştır. Balkanlarda bu gelişmelerin yanında, Osmanlıcılık görüşünü savunan ve devletin kurtuluşunu meşruti yönetime geçmekte gören Genç Osmanlıların yenilik çalışmaları karşısında Abdülaziz’in tavrı oldukça sert olmuştu.

Yenilik taraftarları 1876’da Abdülaziz’i tahttan indirip yerine V. Murat ı tahta çıkarmışsalar da ruh sağlığının bozuk olması nedeniyle 3 ay sonra tahttan indirilmiştir. Osmanlı tarihinde meşrutiyetin ilan edilmesinde Genç Osmanlıların (Jön Türkler, Yeni Osmanlılar) etkisinin yanı sıra;

^ Azınlıkları yönetime katarak birlik ve beraberliği sağlamak,

^ Avrupalı devletlerin, azınlıklar sorununu bahane ederek devletin içişlerine karışmasını engellemek,

^ Azınlık (bağımsızlık) isyanlarını durdurmak, ^ Osmanlı halkının yönetime katılmasını sağlamak,

^ 1876’daki İstanbul (Tersane) Konferans! nda Osmanlı Devleti aleyhine kararlar çıkmasını engellemek düşünceleri de etkili olmuştur.

Yenilik taraftarları bu düşüncelerle Kanun-i Esasi’yi ilan etmesi ve meşruti yönetime geçmesi şartıyla II. Abdülhamit’i tahta çıkardılar.

NOT:    Osmanlı Devleti’nde II. Osman ve III. Selim yenilik yaptıkları gerekçesiyle tahttan indirilirken, Sultan Abdülaziz ise yenilik karşıtı olduğu için tahttan indirilmiştir (Meşrutiyeti ilan etmeyi kabul etmediği için).

Batılı devletler bu sırada Balkanlar’daki gelişmeleri değerlendirmek için İstanbul’da bir konferansın toplanmasına karar verdiler (1875 Bosna – Hersek ve Sırp isyanları nedeniyle).

Osmanlı devlet adamları bu konferansı içişlerimize karışma olarak gördükleri için karşı çıkmışlar ve meşruti yönetime geçileceğini ve bütün Osmanlı uluslarına temsil hakkı vereceklerini bildirmişlerdir. Buna rağmen İngiltere, Fransa, Rusya,

Avusturya, Almanya ve İtalya temsilcileri, İstanbul’da konferans düzenlediler (TersaneKonferansı).

Bütün bu gelişmeler sonucunda sultan II. Abdülhamit, Sadrazam Mithat Paşa başkanlığındaki devlet adamlarıyla birlikte 23 Aralık 1876’da Türk Tarihi’nin Avrupa tarzındaki ilk anayasası sayılan Kanun-i Esasi’yi kabul edip, meşrutiyeti ilan etmiştir (119 madde).

NOT: Kanun-i Esasi’nin ilanında Osmanlıcılık ve Batıcılık fikir akımları etkili olmuştur.

Kanun-i Esasi’nin Önemli Maddeleri

^    Osmanlı soyunun en büyük erkek evladı saltanat ve hilafet makamının da sahibidir.

■ Bu madde Osmanlı meşrutiyetinin monarşik karakter taşıdığını gösterir.

^ Devletin dini İslam’dır. Yasalar dini hükümlere aykırı olamaz.

■ Bu madde Osmanlı anayasasının teokratik ağırlıklı bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

^ Yasama (Kanun yapma) görevi, Ayan ve Mebusan meclislerine aittir.

^ Ayan Meclisi üyeleri, padişah tarafından seçilir ve ömür boyu bu görevde kalabilir.

^ Mebusan Meclisi üyeleri, her 50.000 erkek nüfusa bir milletvekili olmak üzere dört yılda bir seçilir.

■ Meclisin açılmasıyla Osmanlı Devleti’nde ilk kez parlamenter (Anayasal devletdüzenine) sisteme seçilmiş ve ilk kez rejim değişikliği yaşamıştır.

■ Osmanlı Devleti’nde halk ilk defa padişahınyanında yönetime ortak olmuştur.

■ I. Meşrutiyet çift meclislidir (Mebusan Meclisi ile Ayan Meclisi); bu yönüyle 1961 Anayasası’na benzer (Millet Meclisi ile Cumhuriyet Senatosu).

■ Padişahın Ayan Meclisi üyelerini kendisinin seçmesi ulus egemenliği ilkesine ters düşmektedir.

^ Yürütme yetkisi, padişahın başında bulunduğu Bakanlar Kurulu’na (Heyet-i Vükela’ya) aittir.

^ Padişah Bakanlar Kurulu’nun üyelerini atama ve görevden alma hakkına sahiptir. Kanun teklifini sadece hükümet yapabilecektir. Kanunların yapılmasında son sözpadişahındır (Padişahın mutlak veto yetkisivardır.).

^ Meclis üyelerinin yasa önerisinde bulunabilmesi padişahın iznine bağlıdır.

■ Bu maddeler Mebusan Meclisi’nin etkinliğini azaltmış ve bu meclisi bir danışma meclisidurumuna düşürmüştür. Padişahın meclis üzerindeki etkinliği artmıştır.

^ Meclisi açma – kapatma yetkisi padişaha aittir. Hükümet meclise karşı değil, padişaha karşı sorumludur.

■ Bu madde padişahın yetkilerinin halk iradesinden üstün olduğunu gösterir. Hükümetin meclis denetiminde olmaması demokratik olmayan uygulamalardır.

^ Padişah, meclisi toplantıya çağırabilir.

^ Anayasada;

^ Vatandaşlık hakkı

^ Kişi hürriyeti

^ Kişi güvenliği

^ Eğitim özgürlüğü

^ Din ve basın özgürlüğü

^ Mülkiyet hakkı

^ Konut dokunulmazlığı ^ Dilekçe hakkı ^ Vergi eşitliği ^ Vergilerin kanuniliği ^ Kanun önünde eşitlik ^ Kanuni Hâkim (Tabii Yargı) ilkesi ^ Müsadere ve angarya yasağı ^ Ticaret serbestliği gibi temel haklar yer almıştır.

■ Bu maddelerle kişisel haklar ve özgürlükler anayasal güvence altına alınmıştır (ilk kez).

^ Mebuslar kendilerini seçen yerin değil, bütün Osmanlı vatandaşlarının vekilidir.

■ Bu madde ile azınlık mebuslarının ayrılıkçı çalışmalarını önlemek amaçlanmıştır.

^ Devletin dili, Türkçedir.

^ Padişah, devletin güvenliğini bozanlara yönelik polis araştırması yaptırabilecek ve bu kişileri sürgün edebilecektir (113. madde).

❖    Meşrutiyetin Sona Ermesi ve Sonraki

Gelişmeler:

Meşrutiyetin ilanından sonra Batılı devletler Londra Konferansı’nı topladılar ve Balkan uluslarının durumlarının iyileştirilmesi yönünde Osmanlı’dan talepte bulundular. Osmanlı Devleti, konferansta alınan kararları reddetti ve bu durum 1877 – 1878 Osmanlı -Rus Savaşı’nın nedenlerinden biri oldu. 1877 Şubat’ında seçimler yapıldı, 1877 Mart’ında halkın temsilcilerinden oluşan Mebusan Meclisi ile padişahın seçmiş olduğu temsilcilerden oluşan Ayan Meclisi açıldı. Azınlıkların mecliste aşırı bir şekilde bağımsızlık talebinde bulunmaları, devletin işlerinin yavaşlaması ve yürümemesi sonucunda II. Abdülhamit, Osmanlı – Rus Savaşı’nı (93 Harbi) bahane ederek, 14 Şubat 1878’de meclisi kapattı. II. Abdülhamit, 1908 yılına kadar ülkeyi sıkı ve otoriter bir yönetimle (İstibdat Dönemi) idare etmiştir.

NOT: I. Meşrutiyet anayasası (Kanun-i Esasi) en kısa süre yürürlükte kalan anayasadır.

I. Meşrutiyet’in sona erme nedenleri

şunlardır;

Meşrutiyet’in bir halk hareketi sonucunda ilan edilmemesi, halkın bilinçli olmayışı ve

II. Abdülhamit’in meşrutiyet yönetiminden yana olmayışı

■ Rejimi savunacak sistemli parti örgütlerinin olmaması

■ Çok uluslu olan parlamentoda Müslümanlarla birlikte diğer ulusların temsilcilerinin de yer alması ve onların aşırı isteklerinin imparatorluğun geleceğini tehlikeye düşürmesi

Osmanlı Devleti 1877 – 78 Osmanlı -Rus Savaşı’nı kaybetmiş ve sonucunda Rusya’yla Ayestefanos Antlaşması’m imzalamışsa da Batılı devletlerin itirazı üzerine bu antlaşma yürürlüğe girmemiş ve yerine Berlin Antlaşması (1878) yapılmıştır. Berlin Antlaşması’nda Osmanlı Devleti;

Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsızlığını tanırken, Bulgaristan’a da özerklik vermiştir. Ayrıca “Ermeni Meselesi” de ilk defa uluslar arası bir antlaşmaya konu olmuştur.

Berlin Antlaşması’ndan sonra İngiltere ve Fransa, Osmanlı toprak bütünlüğü politikasını terk ederek parçalamaya yönelik siyaset izlemeye başlamışlardır. İngiltere bu politika doğrultusunda 1878’de Kıbrıs’ı, 1882’de Mısır ı işgal ederken Fransa da 1881’de Tunus’u ve Fas’ı (1904) ele geçirmiştir.

1881’de kurulan Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi’yle alacaklı büyük devletler, Osmanlı’nın gelir kaynaklarına el koymuşlardır. Devletler arasında yaşanan bu gelişmeler

Osmanlı ’yı Almanya ’ya yakınlaştırmıştır.  Osmanlı Devleti 1897’de Girit’te başlayan isyanlar nedeniyle Yunanistan’la savaşmış ve sonucunda İstanbul Antlaşması’m imzalamıştır. Bu antlaşmayla da Girit’e özerklik verilmiştir. Dışarıda bu gelişmeler yaşanırken İstanbul’da da Ali Suavi adında bir gazeteci Çırağan Sarayı’nı basarak (Çırağan Vakası)

II. Abdülhamit’i tahttan indirip meclisi tekrar açmak istemiş ancak bu saray darbesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. 1889’da Askeri Tıp Okulu öğrencileri “İttihat-ı Osmanî” adlı bir cemiyet kurdular. Daha sonra bu cemiyet “İttihat ve Terakki Cemiyeti” adını aldı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti bir süre sonra Mustafa Kemal’in Şam’da kurduğu ve Selanik’te şubesini açtığı Vatan ve Hürriyet Cemiyeti (1905) ile birleşecek ve parti şekline dönüşecektir.

NOT:    Mustafa Kemal; İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin askeri    kanadının siyasi işlerin odağında olmasını eleştirmiş ve cemiyetten ayrılmıştır (Balkan Savaşları’nda alınan yenilgi Mustafa Kemal’i haklı çıkaran ilk gelişmedir.). 

istibdat Dönemi’nde ayrıca;

^ Basına sansür konularak; gazete basılması, yönetim anlayışına ters düşen kitapların okunması yasaklanmıştır.

^ Denizden uzak    Yıldız. Sarayı yapılarak, devletin idaresi    bu saraydan yapılmaya başlandı.

^ Hafiyelik teşkilatı kuruldu; haber getirenler ödüllendirildi.

^ İç idare ve dış ilişkilerde Panislamist bir politika (İslamcılık) benimsenmiştir.

^ Doğu Anadolu’da merkezi otoriteyi arttırmak ve Ermeni faaliyetlerine engel olmak amacıyla “Hamidiye Alayları” kuruldu.

^ Donanma Haliç’e kapatıldı (çürümeye başladı.).

^ Berlin – Bağdat Demiryolu Hattı Alman şirketine ihale edildi.

^ Orduda gerçek silahlar ve mermiler ile talim yapılması yasaklandı.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cemiyetlerden hangisi Mustafa Kemal tarafından kurulmuştur?

A) Vatan ve Hürriyet Cemiyeti

B) İslam Teali Cemiyeti

C) Milli Kongre Cemiyeti

D) Redd-i İlhak Cemiyeti

E) Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

(1999/DMS) Cevap:A

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki Osmanlı hükümdarlarından hangisi Panislamizm’i savunarak Halifeliği siyasal bir araç ve güç kaynağı olarak kullanmıştır?

A) II. Abdülhamit B) III. Selim

C) I. Süleyman D) I. Ahmet

E) IV. Mehmet

(2000/DMS) Cevap: A

ÖRNEK SORUAşağıdakilerden hangisi, Mustafa Kemal’in İttihat ve Terakki Partisi’nden ayrılmasının nedenlerinden biridir?

A) Yıldırım Orduları Komutanlığı’na atanması

B) Askerlerin siyasi hayata karışmasına karşı olması

C) Harekât Ordusu’nun Kurmay Başkanı olması

D) Osmanlı Devleti ile İtalya arasında çıkan savaşa katılması

E) Veliaht Vahdettin ile Almanya seyahatine çıkması

(2000/DMS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

1876 Anayasası’nı daha demokratik hale getirmek için 1909’da yapılan anayasa değişiklikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

A) Halkın seçimlere katılabilmesi

B) Padişahın Mebuslar Meclisi’ni kapatma yetkisinin sınırlandırılması

C) Padişahın Âyan Meclisi üyelerini seçmesi

D) Mebuslar Meclisi üyelerinin dört yılda bir seçilmesi

E) Parlamentonun biri “Âyan Meclisi”, diğeri “Mebuslar Meclisi” adında iki meclisten oluşması

(2002/KPSS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

Osmanlı Devleti’ne parlamento kavramı aşağıdakilerden hangisiyle girmiştir?

A) Divan-ı Hümayun

B) Kanunname-i Al-i Osman

C) Saltanat Şurası

D) Kanun-i Esasi

E) Vilayet Nizamnamesi

(2001/KMS) Cevap: D

ÖRNEK SORUOsmanlı Devleti’nde;

I. Tanzimat Fermanı’nın ilanı,

II. Islahat Fermanı’nın ilanı,

III. 31 Mart Olayı’nın bastırılması, gelişmelerden hangileri, mevcut düzene bir tepkidir?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II

D) II ve III E) I, II ve III

(2001/KMS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

I. Meşrutiyet şartlarının oluşmasında ve ilanının sağlanmasında aşağıdakilerden hangisinin katkısı en fazladır?

A) Ordu B) Yönetici C) Aydınlar

D) Halk    E)    Azınlık

(2003/KPSS) Cevap: C

ÖRNEK SORU

II. Meşrutiyetin ilanında aşağıdakilerin hangisi etkili olmuştur?

A ) Hürriyet ve İtilaf Partisi

B) Ahali İktisat Partisi

C) Terrakiperver Cumhuriyet Partisi

D) Ahrar Partisi

E) İttihat ve Terraki Partisi

(2004/KPSS) Cevap: E

ÖRNEK SORU

II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinde aşağıdaki olaylardan hangisi etkili olmuştur?

A) Anayasa’nın uygulamadan kaldırılması

B) 31 Mart Ayaklanması’nın çıkması

C) Düyun-u Umumîye İdaresi’nin Osmanlı maliyesini denetimine alması

D) İttihat ve Terakki Partisi’nin hükümet darbesi yapması

E) Osmanlı İmparatorluğu’nun 1877 – 1878 Savaşına girmesi

(2005/KPSS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerden hangisinin ilanıyla Meclis-i Mebusan’da Hristiyan halkın temsil edilmesi sağlanmış ve böylece Avrupalıların Hristiyanları koruma bahanesiyle Osmanlı Devleti’nin içişlerine karışması önlenmek istenmiştir?

A) Sened-i İttifak

B) Kanun-i Esasi

C) Tanzimat Fermanı

D) Islahat Fermanı

E) Halepa Fermanı

(2006/KPSS Önlisans) Cevap: B

ÖRNEK SORUAşağıdakilerden hangisi, Osmanlı Devleti’nde anayasal düzene geçilmesindeki amaçlardan biridir?

A) Azınlıkları yönetime katarak ülkenin parçalanmasının önlenmesi

B) Veraset sistemini değiştirerek tahta geçmek için bazı kuralların konulması

C) Osmanlı hanedanının üyeleri arasındaki anlaşmazlıkların giderilmesi

D) Avrupa    devletleri    arasındaki    görüş

ayrılıklarından yararlanılması

E) II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesi

(2007/KPSS) Cevap: A

ÖRNEK SORU

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde azınlıkların Mebuslar    Meclisinde    temsil    edilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Divan-ı Hümayun’la Mebuslar Meclisi’nin yapısının aynı olduğunu

B) Yenilik hareketlerinin halktan geldiğini

C) Bağımsızlık hareketlerinin önlenmek istendiğin

D) Taht kavgalarının sona erdirilmesinin amaçlandığını

E) Azınlıklara inanç özgürlüğü tanındığını

(2008/KPSS Önlisans) Cevap: C

II. MEŞRUTİYET(23 TEMMUZ 1908)

İlan Edilme Nedenleri:

^ İttihat ve Terakki Cemiyeti (Birlik ve İlerleme Derneği)’nin meşrutiyet çalışmaları ^ Reval Görüşmeleri nde (8 Temmuz 1908) İngiltere, Fransa ve Rusya’nın Osmanlı Devleti’nin içişlerine karışma niteliğinde kararlar alması (İstanbul ve Boğazlar Ruslara bırakıldı, Makedonya’da ıslahat yapılması kararını aldılar, İngiltere Rusya’yı Balkanlarda serbest bıraktı.)

NOT:    Tersane    Konferans’ ının    toplanması

I. Meşrutiyet’in, Reval Görüşmeleri ise

II. Meşrutiyet’in ilanını hızlandıran gelişmelerdir.

^ Balkan ayaklanmalarını önleyerek İmparatorluğun birliğini koruma düşüncesi ^ Ordudaki İttihatçıların ayaklanmalarından çekinilmesi

İttihatçılar Reval Görüşmeleri’ne tepki göstererek, kendilerine bağlı birliklerle Manastır ve Selanik’te ayaklanmışlar ve meşrutiyetin yeniden ilan edilmesini istemişlerdir. II. Abdülhamit, Rumeli’deki gösterilerin artması sonucunda meşrutiyeti ikinci kez yeniden ilan etmek zorunda kalmış ve Kanun-i Esasi’yi yürürlüğe koymuştur.

■ Sonuçları:

^ İlk defa çok partili hayata geçilmiştir. Bu partiler; İttihat ve Terakki Fırkası, Osmanlı Ahrar Fırkası (Türk Tarihi’nin ilk siyasipartisidir ), İttihad-ı Muhammediye Fırkası, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Osmanlı Demokrat Fırkası, Islahat-ı Esasiye-i Osmaniye Fırkası, Mutedil Hürriyetperveran Fırkası ve Fedakaran-ı Millet Fırkası’dır.

NOT: II. Meşrutiyet’in ilanından sonra parti haline gelen İttihat ve Terakki Fırkası iktidara gelmiştir ancak yönetime tam hâkim olamamıştır. Bunun üzerine muhalefeti sindirme politikası uygulamıştır (İttihat ve Terakki’nin yayın organları; Meşveret Gazetesi ve Mizan Gazetesi’dir.).

NOT:    II. Meşrutiyet’in ilanından I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar İttihat ve Terakki Partisi dönemin en güçlü siyasi partisi oldu.

^ Meşrutiyet yönetiminin ilk günlerindeki karışık ortam bazı devletlerin işine yaramıştır;

❖ Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.

❖ Avusturya – Macaristan, Bosna -Hersek’i ilhak etti.

❖ Yunanistan, Girit’i işgal ederek kendi topraklarına kattığını açıkladı.

31 MART OLA YI (13 NİSAN 1909)

II. Meşrutiyet düzenine geçildikten sonra;

^ Ümmetçi – meşrutiyetçi basının sert tartışmalara başvurması,

^ Rejim karşıtı hareketlerin artması,

^ İttihatçıların yönetime tam olarak egemen olamaması,

^ Avrupalı devletlerin kışkırtması,

^ Halkın dini duygularının istismarı,

^ Temelde ise kurulmaya çalışılan demokratik düzeni devirmek amacıyla (Volkan Gazetesi yazarı Derviş Vahdeti önderliğinde) İstanbul’da yönetime karşı büyük bir ayaklanma çıkmıştır (Rumi 31 Mart 1325).

Bu ayaklanma karşısında İttihat ve Terakkiciler, Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Harekât Ordusu nu İstanbul’a getirerek

ayaklanmayı bastırdılar. Bu orduda Mustafa Kemal Kurmay Yüzbaşı olarak görev yapmıştır.

31 Mart Ayaklanması’ndan sonra İttihat ve Terakkiciler mecliste çoğunluğu ele geçirdiler. Padişah II. Abdülhamit meclis kararıyla tahttan indirilmiş ve V. Mehmet Reşat padişah ilan edilmiştir.

NOT: Meclis kararı ile tahtan indirilen ilk padişahII. Abdülhamit’tir (İkincisi Vahdettin’dir.).

NOT:    Harekât Ordusu’nun bu ayaklanmayı bastırmasıyla; Sarayın yönetimdeki etkisi kırılmıştır, Ordu yeniliklerin ve rejimin koruyucusu olmuştur, Kanun-u Esasi’de köklü değişiklikler yapılmıştır.

NOT: 31 Mart Olayı rejimi yıkmaya yönelik olandini nitelikli ilk ve tek isyan hareketidir. Bu yönüyle Cumhuriyet Dönemi’ndeki Şeyh Sait ve Menemen isyanlarıyla benzerlik gösterir.

-Kanun-u Esasi’de Yapılan ÖnemliDeğişiklikler:

Padişahın mecliste anayasaya bağlılık yemini etmesi kararlaştırılmış, ödenekleri yasaya bağlanmış, hükümetin oluşumu üzerindeki yetkileri azaltılmıştır (Hükümet    üyelerini sadrazam seçmeye başlamıştır.).

• Böylelikle kanun üstünlüğü ilkesi pekişmiş ve padişahlık sembolik hale gelmiştir.

Hükümet    (Bakanlar    Kurulu)    Mebusan Meclisi’ne karşı sorumlu hale getirilmiştir.

•    Padişahın hükümet üzerindeki    yetkileri kısıtlanmış, meclis üstünlüğü ilkesi benimsenmiştir.

Padişahın    meclisi    kapatma    yetkisi sınırlandırılmıştır (parlamentonun    ancak kabinenin güvenoyu alamaması durumunda feshedilebileceği belirtilmiştir.). Padişahın    sürgüne    gönderme    yetkisi kaldırılmıştır. Mebusan ve Ayan meclisleri padişahtan izin almadan kanun teklifi verebilecektir. Yasalara aykırı tutuklama yasaklanmıştır. Sansür yasağı kaldırılmıştır.

Padişahın veto ettiği bir yasa tasarısı mecliste değişmeden aynen kabul edilirse, Padişahın tasarıyı onaylaması zorunluluğu (2 ay) getirilmiştir (Padişahın mutlak veto yetkisi kaldırılmıştır.) Toplanma, dernek ve parti kurma hakkı ve hürriyetleri kabul edilmiştir.

NOT: II. Meşrutiyet Dönemi’ndeki bu gelişmeler, Kanun-i Esasi’nin daha demokratik hale getirildiğinin bir göstergesidir.

NOT: Bu düzenlemelerle padişah, yasama ve yürütme organları üzerindeki yetkilerini yitirmiştir.

NOT: II. Meşrutiyet’in ilanından sonra açılan mecliste, Ayan Meclisi’ne yer verilmemiştir. Ancak üyeler, ödeneklerini almaya devam etmişlerdir.

■ I. Meşrutiyet ile II. Meşrutiyet ArasındakiFarklar

^ I. Meşrutiyet’te siyasi partiler yoktur.

II. Meşrutiyet’te çok partili siyasi hayat vardır. ^ I. Meşrutiyet çift meclisli, II. Meşrutiyet tekmeclislidir.

^ I. Meşrutiyet’te padişahın yetkileri fazla iken, II. Meşrutiyet’te meclisin yetkileri arttırılmıştır.

^ II. Meşrutiyet’te temel haklar genişletilmiştir (dernek kurma, miting yapma gibi).

TRABLUSGARP SA VAŞI (1911 -1912)

■ Nedenleri:

^    Siyasi birliğini    geç tamamlayan    İtalya’nın, gelişen sanayisine hammadde ve pazar araması

^ Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’ı koruyabilecek güçte olmaması ^    Trablusgarp’ın    coğrafi konumu    itibariyle İtalya’ya yakın olması ^    Trablusgarp’ın    ticaret yolları    üzerinde bulunması ve zengin petrol kaynaklarına sahip olması

NOT: İngiltere ve Fransa’nın kendi sömürgelerini güvence altında tutmak ve İtalya’yı Almanya’nın yanından ayırma    düşüncesi de    İtalya’yı Trablusgarp’a yönlendirmiştir.

NOT: 1909’da İtalya ve Rusya arasında imzalanan Racconigi Antlaşması ile İtalya, Rusya’nın Boğazlardaki, Rusya da İtalya’nın Trablusgarp’taki çıkarlarını karşılıklı olarak tanımıştır.

■    Savaş:

>    İtalya, 28 Eylül 1911’de Trablusgarp’la ilgili isteklerini, Osmanlı Devleti’ne bir nota ile bildirdi (İtalya, Osmanlı’nın Trablusgarp’ı gelişmekte geri bıraktığını ve bölgedeki İtalyanlara kötü davrandığını iddia etmiştir.). Osmanlı’nın bu istekleri reddetmesi üzerine de İtalya Trablusgarp’a asker çıkardı (ilk kez uçak kullanılmıştır – İtalya).

>    Osmanlı    Devleti, bu gelişme karşısında bölgeye    denizden ve karadan asker gönderemedi. Bunun nedeni de Haliç’te demirlenmiş olan Osmanlı donanmasının kullanılamayacak durumda bulunması ve Mısır’ın    da İngiltere’nin işgali altında olmasıdır.

>    Osmanlı    Devleti bölgeye sadece gönüllü subaylarını gönderebildi. Bu subaylar arasında Enver Paşa, Fethi Bey ve Mustafa Kemal de bulunmaktaydı.

> Mısır üzerinden gizlice Trablusgarp’a ulaşan gönüllü subaylar, yerli halkı İtalyanlara karşı örgütleyerek Derne ve Topruk ta başarılı savunmalar yapıldı (Mustafa Kemal’in ilk askeri başarısıdır).

> İtalyanlar bu direniş karşısında, Trablusgarp’tan çekilerek Çanakkale Boğazı’na yöneldiler. Amaçları, Osmanlı’ya baskı yaparak barışa zorlamaktı.

> İtalyanlar Rodos ve Oniki Ada’yı da işgal ettiler. Bu sırada Balkan Savaşları başlayınca, Osmanlı Devleti çaresiz barış istemek zorunda kaldı.

>    Uşi Antlaşması (18 Ekim 1912)

a)    Trablusgarp ve Bingazi İtalyanlara bırakılacak,

b)    Trablusgarp Müslümanları halifelik yoluyla Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacak (Amaç; Trablusgarp halkıyla dini – kültürel bağları devam ettirmektir.)

c)    İtalya, Trablusgarp ve Bingazi’nin Duyun-u Umumiye Komisyonu’na ödemesi gereken taksitleri üstlenecekti.

d)    Rodos ve Oniki Ada geçici olmak şartıyla (Balkan Savaşları’nın sonuna kadar), İtalya’nın koruyuculuğuna bırakılacak (Yunanistan’a karşı önlem olarak).

NOT-1:    Osmanlı    Devleti bu madde ile

Yunanistan’ın adalar üzerindeki emellerini önlemek istemiştir. Ancak İtalya, Rodos ve Oniki Ada’yı

II. Dünya Savaşı sonuna kadar boşaltmamıştır. İtalya’nın çekilmesi üzerine de Adalar Yunanistan’a geçmiştir (1947 Paris Antlaşması ile).

NOT-2: Uşi Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika’daki son toprak parçasını kaybederek üç kıtada toprağı olan devlet özelliğini de yitirmiştir (Kuzey    Afrika’da    kaybettiğimiz ilk toprak Cezayir’dir.).

NOT-3: Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri ve ekonomik alanlardaki güçsüzlüğünü ortaya çıkaran Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları’na ortam hazırlamıştır.

NOT-4:    Mustafa    Kemal’in Trablusgarp’taki

başarıları sonucunda rütbesi Binbaşılığa yükseltilmiştir. Bu savaş aynı zamanda Mustafa Kemal’in sömürgeciliğe karşı giriştiği ilk fiilimücadelesidir.

BALKAN SA VAŞLARI (1912 -1913)

❖ I. Balkan Savaşı

■ Nedenleri:

^ Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik akımının Balkan ulusları üzerindeki etkisi ^ Balkan Devletleri’nin Osmanlı’nın Balkanlardaki topraklarını paylaşmak istemeleri

^ Rusya’nın sıcak denizlere inebilmek amacıyla Balkanlarda uyguladığı Panslavizm (Slav birliği) politikasının etkisi

^ Osmanlı Devleti’nin Almanya’ya yakınlaşmasından rahatsızlık duyan

İngiltere’nin Reval Görüşmeleri (1908) sonucunda Rusya’yı Balkanlarda serbest bırakması

^ Batılı büyük devletlerin, Balkan devletlerini Osmanlı Devleti’ne karşı kışkırtması ^ Osmanlı Devleti’nin eski güç ve otoritesini kaybetmiş olması ve bu durumun Trablusgarp Savaşı’nda da açıkça ortaya çıkması ^ İttihat ve Terakkicilerin izledikleri yanlış politikalar sonucu, Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı birleşmesi (1913 Kiliseler Kanunu)

■ Savaş:

^ Osmanlı Devleti kendisine karşı Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ’dan oluşan ittifaka karşı savaşmak zorunda kaldı.

^ 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın Osmanlı’ya saldırısıyla başlayan savaşta, Osmanlı Devleti bütün cephelerde yenilmiştir.

^ Bulgarlar Edirne’yi aldılar ve Çatalca önlerine kadar geldiler. Makedonya; Sırplar, Karadağlılar ve Bulgarlar tarafından işgal edildi. Selanik Yunanlıların eline geçti.

^ Ayrıca Yunanistan, Ege Adaları’na asker çıkararak bu adaları ele geçirdi. Böylece Oniki Ada dışındaki bütün adalar Yunanlıların eline geçti.

^ I. Balkan Savaşı, Batılı büyük devletlerin beklentilerinden farklı gelişince (Örneğin; Bulgaristan’ın İstanbul’a yaklaşması ve Yunanistan’ın Çanakkale Boğazı’nın Ege çıkışına hâkim olması Rusya’nın Boğazlar konusundaki endişelerini harekete geçirdi.), bu devletler durumu değerlendirmek ve Balkanlardaki savaşı sona erdirmek amacıyla Londra (Büyükelçiler)  Konferansı’ nı topladılar (17 Aralık 1912).

NOT: Bu konferansın toplanmasındaki asıl amaç;

Balkanların yeni haritasını belirlemekti.

I. Balkan Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ninyenilmesinin nedenleri şunlardır;

^ Büyük devletlerin Balkan devletlerini desteklemesi,

^ Balkanlar’daki Osmanlı ordusunun dağınık olması ve askerlerin bir kısmının (65 bin eğitimli asker) savaştan önce terhis edilmesi,

^ Ordu içerisine siyaset karışması ve subaylar arasında ikiliğin meydana gelmesi (en önemlisi),

^ Osmanlı ordusunun çok cephede birden savaşması,

^ Orduyu nakledecek vapur ve tren taşımacılığı ile iletişim imkânlarının yetersiz olması,

^ Ege Denizi’ndeki üstünlüğün Yunanistan’da bulunması

Londra Barış Antlaşması (30 Mayıs 1913)

a) Osmanlı Devleti, Edirne’nin de dâhil olduğu Midye – Enez hattının batısında kalan bütün topraklarını kaybetti. Midye – Enez hattı Osmanlı – Bulgar sınırı oldu.

b) Ege Adaları’nın geleceği ve Arnavutluk’un sınırlarının çizilmesi işi büyük devletlere bırakıldı (Oniki Ada dışındakiler).

c) Selanik, Güney Makedonya ve Girit Yunanistan’a bırakıldı.

d) Kavala, Dedeağaç ve Midye – Enez hattının batısında kalan bütün Trakya Bulgaristan’a bırakıldı.

e) Makedonya’nın Orta ve Kuzey bölümleri Sırbistan’a bırakıldı.

■ Savaşın Sonuçları:

^ Osmanlı Devleti’nin Balkanlarda ve Ege Denizi’ndeki hâkimiyeti tamamen sona ermiştir (Makedonya, Arnavutluk, Ege Adaları, Batı Trakya, Edirne ve Kırklareli kaybedilmiştir.).

^ I. Balkan Savaşı sırasında Arnavutluk bağımsızlığını ilan etmiştir (1912).

NOT: Arnavutluk, Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsızlığını kazanan son Balkan devletidir (ilk Balkan ulusu Yunanlılardır).

^ Londra’da barış görüşmeleri devam ederken İttihat ve Terakki Partisi, I. Balkan Savaşı’ndaki yenilgiden dolayı yıpranan Kamil Paşa Hükümeti’ni “Bab-ı Ali Baskını” ile devirerek iktidarı ele geçirmiştir (23 Ocak 1913).

NOT: Bab-ı Ali Baskını bir hükümet darbesidir. Bu olayla yürütme organı olan hükümet, İttihat ve Terakkicilerin eline geçmiştir. Böylece Osmanlı Devlet yönetimi tamamen İttihat ve Terakkicilerin kontrolüne girmiştir. Bu durum I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar devam etmiştir.

^ Osmanlıcılık fikrinin başarılı olamayacağı görülmüş ve Türkçülük akımı güçlenmiştir.

^ Balkanlarda kaybedilen topraklarda kalan Türkler azınlık durumuna düşmüş, Osmanlı’nın elinden çıkan topraklarda yaşayan birçok Türk ve Müslüman Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır.

^ Mustafa Kemal’in “ordunun siyasete karışmaması gerektiği” görüşü haklı çıkmıştır. ^ Bulgaristan’ın aşırı derecede güçlenmesi ve Ege Denizi’ne açılacak konuma gelmesi

II. Balkan Savaşı’nın çıkmasına neden olmuş ve böylece Londra Antlaşması geçersiz hale gelmiştir.

❖ II. Balkan Savaşı (1913)

■ Nedenleri:

^ Osmanlı Devleti’nin Balkanlardan çekilmesiyle doğan otorite boşluğu ^ Osmanlı Devleti’nden geriye kalan toprakların, Balkan devletleri arasında paylaşılamaması

■ Savaş:

I. Balkan Savaşı’ndan sonra en fazla toprak alan devlet, Bulgaristan olmuştur. Bu durum diğer Balkan devletlerini rahatsız etmiştir. Bu savaşta Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Romanya Bulgaristan’a karşı savaşmıştır. Bulgar kuvvetleri bütün cephelerde yenilmiştir. Osmanlı Devleti, Romanya’nın Bulgaristan’a saldırmasından yararlanıp savaşa katılmış ve Bulgarlardan Edirne ve Kırklareli’ni geri almıştır.

NOT: Osmanlı Devleti’nin Midye – Enez hattını geçmesi Londra Konferansı kararlarını kabul etmediğini gösterir.

Bulgaristan, bu yenilgilerden sonra barış istemiştir.

NOT: Romanya, sadece II. Balkan Savaşı’na katılmıştır.

II. Balkan Savaşı’nı Bitiren Antlaşmalar

■    Bükreş Antlaşması (10 Ağustos 1913)

Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Romanya arasında yapıldı. Bu antlaşma ile Bulgaristan, I. Balkan Harbi’yle ele geçirdiği birçok toprağı kaybetti;

^ Dobruca’nın bir kısmı Romanya’ya bırakıldı.

^ Manastır, Ürküp ve Piriştine Sırbistan’a verildi. ^ Girit, Makedonya ve Selanik Yunanistan’a bırakıldı.

Bulgaristan bu antlaşma sonucunda Balkanlardaki üstünlüğünü kaybetmiştir.

NOT: Bu gelişmeler Bulgaristan’ın I. Dünya Savaşı’nda İttifak Devletleri’nin yanında savaşa girmesine neden olmuştur.

■ İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913)

Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında yapılmıştır. Buna göre;

a) Meriç Irmağı iki devlet arasında sınır olacak;

b) Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı’da kalacak,

c) Dedeağaç ve Kavala Bulgaristan’a verilecek,

d) Bulgaristan’da kalan Türkler isterlerse dört yıl içinde Osmanlı topraklarına göç edebilecek,

e) Bulgaristan’da kalan Türkler Bulgarlarla eşit haklara sahip olacaklar,

f) Türklere mülkiyet hakkı verilecek, ilk ve ortaokullarda eğitim dili Türkçe olacak, din ve mezhep hürriyeti sağlanacaktı.

NOT: Bu antlaşma ile Bulgaristan’da yaşayan Türkler, azınlık statüsüne düşmüştür (ilk kez).

NOT:    Bu antlaşmayla bugünkü Türkiye –

Bulgaristan sınırı çizilmiştir.

■ Atina Antlaşması (14 Kasım 1913)

> Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında imzalanmıştır. Buna göre;

a) Osmanlı Devleti; Selanik, Yanya ve Girit’in Yunanistan’a ait olduğunu kabul etti.

b) Yunanistan’da kalan Türklerin hakları güvence altına alınmıştır (Türklere azınlık statüsü verildi.).

c) Adaların geleceği büyük devletlerin kararına bırakılmıştır.

NOT: 14 Şubat 1914’te büyük devletler, İmroz (Gökçeada), Bozcaada dışındaki adaların (Ege Adaları) Yunanistan’da, Meis Adası hariç Oniki Ada’nın da İtalya’da kalmasına karar verdiler.

NOT:    Gerek Bulgaristan’da, gerekse Yunanistan’da yaşayan Türklerin durumu, günümüze kadar devam eden Batı Trakya Türkleri (Gümülcine, Dedeağaç, İskeçe, Kavala, Yanya, Serez, İşkodra) Sorunu nun da doğmasına neden olmuştur.

■    İstanbul Antlaşması (13 Mart 1914)

>    Osmanlı Devleti ile    Sırbistan    arasında yapılmıştır.

> Bu antlaşmada Sırbistan’la ortak sınırımız kalmamasından dolayı    sadece,    bölgedeki Türklerin haklarıyla ilgili konular karara bağlanmıştır.

Balkan Savaşları’nın Sonuçları

^ Osmanlı Devleti, Makedonya, Arnavutluk, Ege Adaları, Batı Trakya’yı kaybetmiştir. Yani bu savaşlar sonucunda Osmanlı’nın Balkanlar ve Ege Denizi hâkimiyeti sona ermiştir.

^    Balkanlarda yaşayan    binlerce    Türk,

Anadolu’ya göç etmiş, bu da Anadolu’da Türk nüfusunun artmasına    neden    olmuştur.

Türkçülük akımı güçlenmiştir.

^ İttihat ve Terakki yönetiminin orduyu ıslah etme girişimleri Osmanlı – Alman yakınlaşmasını hızlandırmıştır.

^ Balkan Savaşları, Batılı devletler arasındaki rekabeti iyice arttırmış, bu durum I. Dünya Savaşı’na giden süreci hızlandırmıştır.

ÖRNEK SORU

1913 yılında toplanan Londra Konferans’ının amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Balkan Yarımadası’nın yeni siyasi haritasının belirlenmesi

B) İstanbul ve boğazların Rusya’ya verilmesi

C) İngiltere ve Fransa’nın Almanya’ya karşı yeni bir politika belirlemesi

D) Almanya’nın, Müslümanların Halifesi olan Osmanlı Padişahı’yla yakınlık kurmak istemesi

E) Rodos ve Oniki Ada’nın Yunanistan’a verilmesi

(1999/DMS) Cevap: A

ÖRNEK SORUOsmanlı Devleti’nde;

– Ordularının önemli bir kısmının terhis edilmiş olması,

– Ordularının teknoloji bakımından yetersiz olması,

– II. Meşrutiyet’in ilanı nedeniyle iç karışıkların çıkması,

gelişmeleri aşağıdakilerden hangisine sebep olmuştur?

A) 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı

B) Dömeke Savaşı

C) Balkan Savaşları

D) Kırım Savaşı

E) Sırp İsyanı’nı bastırma harekâtı

(2000/DMS) Cevap: C

ÖRNEK SORU

I. Girit ve Arnavutluk,

II. Makedonya ve Batı Trakya,

III. Gökçeada ve Bozcaada,

Osmanlı    İmparatorluğu yukarıdaki topraklardan hangilerini Balkan Savaşları sonunda imzalanan antlaşmalarla kaybetmiştir?

A) Yalnız I    B) Yalnız II    C) Yalnız III

D) I ve II E) I, II ve III

(2005/KPSS) Cevap: D

ÖRNEK SORU

Osmanlı İmparatorluğu Makedonya’yı aşağıdakilerden hangisinin sonucunda kaybetmiştir?

A) I. Dünya Savaşı

B) Trablusgarp Savaşı

C) Balkan Savaşları

D) Kurtuluş Savaşı

E) 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı

(2007/KPSS) Cevap: C

XIX. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ’NİNGENEL DURUMU

> Bu yüzyılda Osmanlı Devleti, parçalanma ve çöküş sürecini yaşamıştır. Mevcut durumunu koruma ve toprak kayıplarını önleme düşüncesiyle Avrupalı büyük devletler arasında denge politikası izlemiştir. Yüzyıl başında, Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa’nın desteğini alırken, yüzyıl sonlarında ise İngiltere, Fransa ve Rusya’ya karşı kalkındırma ve yardım görünümü altında kendisine yaklaşan Almanya ile birlikte hareket etmiştir.

Osmanlı Devleti bu yüzyılda, Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik akımından olumsuz yönde en fazla etkilenen imparatorluk olmuştur. Özellikle Balkan ulusları Osmanlı’ya karşı isyan edip imparatorluktan kopmaya başlamışlardır. Osmanlı Devleti, imparatorluğun bütünlüğünü korumak düşüncesiyle 1839’da TanzimatFermanı m. 1856’da Islahat Fermanını ilan etmiş, 1876’da da Kanun-u Esasi yi kabul ederek, meşruti yönetime geçmiş; fakat dağılmayı durduramamıştır. Osmanlı Devleti bu yüzyılda, devlet yapısını çağdaşlaştırma düşüncesiyle, Batılı tarzda ıslahat hareketlerine hız vermiştir (eğitim, öğretim, askerlik, yönetim ve hukuk alanlarında).

Bu yüzyılda Osmanlı toplumu içerisinde bir kültür çatışması yaşanıyordu (medreseler ve batılı eğitim kurumları nedeniyle). Ayrıca Tanzimat Dönemi’nde de yabancı okulların açılması farklı kültürel yapılara sahip nesillerin yetişmesine neden olmuştur. Askeri alanda yapılan ıslahat hareketlerinin en önemlisi, 1826’da gerçekleşen Vaka-i Hayriye’dir. Bu olayla Yeniçeri Ocağı kaldırılmıştır. Yerine Batılı tarzda eğitim yapan Asakir-i Mansure-i Muhammediye Ordusu kurulmuştur.

NOT: Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, padişahı devlet yönetiminde ve ıslahatları yapma konusunda daha etkili hale getirmişse de askeri alandaki ıslahatlar,    savaşlardaki    yenilgileri durduramamıştır.

Osmanlı ekonomisi bu yüzyılda daha da kötü bir duruma düşmüştür. Osmanlı, bu yüzyılda Batı’da meydana gelen Sanayi İnkılâbı’nı takip edemediği gibi, Batılı devletlere verdiği geniş ticari imtiyazlarla (Kapitülasyonlar), Avrupa’dan Osmanlı ülkesine sanayi ürünleri girişini de hızlandırmıştır. Dışarıdan bol ve ucuz mal girişi loncaları zor durumda bırakmıştır. Fabrikalarla rekabet edemeyen loncalar dağılmıştır. Alınan borçlar geri ödenemeyince Batılı büyük devletler, alacaklarını tahsil etmek için 1881’de Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar) idaresini kurarak Osmanlı’nın gelir kaynaklarına el koymuşlardır. Osmanlı Devleti’nin    bu çöküş    sürecini durdurabilmek için    bir kısım    Osmanlı aydınları ve devlet adamları bazı    görüşleri

(fikir akımları) ortaya atmışlardır.

■ Osmanlı Devleti’ni Çöküşten KurtarmakAmacıyla Ortaya Atılan Fikir Akımları

1. Osmanlıcılık:

^ Bu görüş, Genç Osmanlılar (Jön Türkler)tarafından ortaya atılmıştır (Mithat Paşa, Ziya Paşa, Namık Kemal, Hüseyin Avni Paşa ve Ali Suavi).

^    İmparatorluk sınırları    içerisinde    yaşayan herkesi din, dil, ırk ve mezhep ayrımı yapmaksızın kanun önünde eşit görmeyi amaçlıyordu.

^ Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı, Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet in ilanı bu fikir esasları içinde gerçekleştirildi.

^ Bu görüşü savunanlar, devletin kurtuluşunu meşruti yönetime geçmekte görüyorlardı.

I. Meşrutiyet’in ilanıyla bu durum gerçekleşmiş ve herkese temsil hakkı tanınmıştır.

^ Osmanlı sınırları içerisinde yaşayan her milletin temsilcilerinden oluşan Mebusan Meclisi açılmıştır.

NOT: Osmanlı’daki bu meclis, oluşumu itibariyle (çok uluslu) dünya demokrasilerinde ilktir.

^ 1877 – 1878 Osmanlı – Rus Savaşı (93 Harbi) ile Balkan Savaşları bu fikir akımının başarılı olamayacağını ortaya koymuştur; çünkü bu savaşlar sonucunda bazı azınlıklar Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsız olmuşlardır.

NOT: Osmanlıcılık fikrine en büyük darbe, milliyetçilik akımından gelmiştir. Balkan uluslarının Osmanlı Devleti’nden ayrılması, bu görüşün gerçekçi temeller üzerine dayanmadığını göstermiştir.

2. İslamcılık (Ümmetçilik):

^ Osmanlıcılık fikrinin etkisini kaybetmesinden sonra, II. Abdülhamit ve taraftarlarınca ortaya atılmıştır. İstibdat Döneminde geçerli olmuştur.

^ Bu fikir akımının savunucuları arasında Mehmet Akif, İskilipli Mehmet Atıf ve Sait Halim Paşa da vardır.

^ Bu görüşe göre devletin kurtuluşu, halifelik makamının bütünleştirici etkisiyle Müslümanların bir çatı altında toplanmasıyla olacaktır.

^ Panislamizm olarak da nitelendirilen bu görüşe, Osmanlıcılık fikrinde olduğu gibi, en büyük darbe milliyetçilik akımından gelmiştir.

NOT: I. Dünya Savaşı’nda Kanal Cephesi’nde Müslüman Arapların İngilizlerle işbirliği yapıp Osmanlı Devleti’ne karşı savaşmaları, ümmetçilik görüşünün geçerliliğini kaybettiğini göstermiştir.

3. Türkçülük (Turancılık):

^ Milliyetçilik akımından en son etkilenenOsmanlı toplumu, Türkler olmuştur.

^ Türkçülük fikrini ortaya atan Ziya Gökalptir. Bu görüşe göre devletin kurtuluşu, Türkler üzerinde oluşturulacak bir yönetimde görülmüştür.

^ Bu fikir rakımının savunucuları arasında Mehmet Emin Yurdakul, Ömer Seyfettin, Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı ve Mehmet Emin Resulzade de vardır.

^ Ancak bu görüş, daha sonraki dönemde İttihatve Terakkiciler tarafından benimsenmiş ve Pantürkizm    (Turancılık) şeklinde yorumlanarak, bütün dünya Türklerinin bir çatı altında toplanması çalışmalarına dönüşünce, gerçekleştirilmesi hayal olmuştur. Enver Paşa’nın “Sarıkamış Harekâtı” Turancı düşüncenin etkisiyle yapılmıştır.

^ İttihat ve Terakkiciler döneminde devlet siyaseti haline gelen bu görüş Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesinde de etkili olmuştur.

^ Türkçülük görüşü, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasında etkili olurken; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasında temel fikir olmuştur.

ÖRNEK SORU

Mustafa Kemal, “Hiçbir sınır tanımayarak dünyadaki bütün Türkleri bir devlet olarak birleştirmek, ulaşılamayacak bir amaçtır. Bu, yüzyılların ve yüzyıllarca yaşamakta olan insanların çok acı, çok kanlı olaylar ile ortaya koyduğu bir gerçektir.” demiştir.

Mustafa Kemal bu sözüyle, Osmanlı Devleti’nin yıkılışı döneminde savunulan aşağıdaki fikir akımlarından hangisini eleştirmiştir?

A) Osmanlıcılık

B) Turancılık

C) Milliyetçilik

D) Batıcılık

E) İslamcılık

(2011 – KPSS) Cevap: B

4.    Batıcılık:

^ Temelini Tanzimat ve ondan önceki yenilikçi padişah    ve devlet    adamlarından alan düşüncedir.

^ Bu düşünce Gerileme Dönemi’nde padişahlar, Dağılma    Dönemi’nde    Aydınlar    tarafından benimsenmiştir. İçtihat isimli dergide Batıcılık düşüncesinin programı açıklanmıştır. Bu fikir akımının    savunucuları    arasında; Abdullah Cevdet, Celal Nuri ve Süleyman Nazif adlı aydınlar da vardır.

^    Devletin    kurtuluşunu,    Batı’nın    ilerlemiş teknolojisini ve felsefi düşüncesindeki gelişmişliğini Osmanlı ülkesine getirmekte görmüştür.

^ Bu amaçla II. Mahmut Dönemi’nden itibaren Avrupa’ya öğrenciler gönderilmiştir. Amaç; Batı’dan bilimsel ve teknoloji gelişmelerin transfer edilmesidir.

^ Ancak Batılılaşma, bilim ve teknik alanlarından ziyade, kültürel alanda gerçekleşmiştir.

NOT:    Osmanlı Devleti’nin Batılı ıslahatlar yapmaya başladığı ilk dönem Lale Devri (1718 -1730)’dir.

NOT: Batılılaşma, yeni Türk Devleti’nin de amaçları arasında yer almıştır. Günümüze kadar devam eden bir görüştür.

5. Adem-i Merkeziyetçilik (Federal Yönetim):

^ Ahrar (Hürler) Partisi’nin temel düşüncesi olan bu görüşte, azınlıkların, içişlerinde serbest dışişlerinde Osmanlı yönetimine bağlı kalması savunulmuştur. Ayrıca bu görüşe göre liberal ekonomiye geçilmesi gerektiği de belirtilmiştir. ^ Prens Sabahattin (Ahrar Fırkası’nın kurucusu) tarafından savunulan bu düşünce fazla etkili olamamış ve uygulanamamıştır.

AVRUPA’DAKİ BAZIGELİŞMELERİN OSMANLIÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Devleti ÜzerindekiEtkileri

^ Avrupalı devletlerin yeni ticaret tolları bulmak amacıyla XV. ve XVI. yüzyıllarda gerçekleştirdikleri keşif olaylarına Coğrafi Keşifler denir.

^ Osmanlı’nın elinde bulunan İpek ve Baharat yolları Coğrafi Keşiflerle yeni ticaret yollarının bulunması sonucunda önemini kaybetti.

^ Keşfedilen ülkelerden getirilen bol miktardaki altın ve gümüş gibi değerli madenler Avrupa’dan Osmanlı pazarlarına girmiş, bu durum da Osmanlı’da enflasyonun yükselmesine ve paranın değer kaybetmesine neden olmuştur.

^ Osmanlı Devleti’nin vergi gelirleri azalmış, kapitülasyonların arttırılmasıyla da ülke ekonomisi giderek çökmeye başlamıştır.

^ Osmanlı’nın elindeki kervan yolları üzerinde faaliyet gösteren halk ve zanaatkârlar işsiz kalmıştır. Bu durum da; Osmanlı Devleti’nde ekonomik sıkıntılara ve Celali İsyanları’na zemin hazırlamıştır.

NOT: Baharat Yolu; 1869’da Osmanlı – Fransız işbirliği sonucunda açılan Süveyş Kanalı ile eski önemine kavuşacak; Akdeniz ticareti tekrar canlanacaktır.

NOT: İpek Yolu; 1952’de Don-Volga Kanalı’nınaçılmasıyla tekrar önem kazanmıştır.

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerden hangisi, Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Devleti üzerindeki etkilerinden biri değildir?

A) Keşfedilen yerlerden Avrupa’ya taşınan değerli madenlerin Avrupa’dan Osmanlı ülkesine girmesi

B) Osmanlı parasının değer kaybetmesi

C) Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki bilimsel ve teknik gelişmelere yabancı kalması

D) Osmanlı ülkesinde fiyat artışlarının olması

E) Osmanlı ülkesinden geçen ticaret yollarının önemini kaybetmesi

(2007/KPSS) Cevap: C

ÖRNEK SORU

I. Coğrafi Keşifler

II. Milliyetçilik akımları

III. Sanayi İnkılâbı

Osmanlı Devleti’nde XVI. yüzyılda yukarıdaki gelişmelerden hangileri ekonomik alanda etkili olmuştur?

A) Yalnız I    B) Yalnız II    C) Yalnız III

D) I ve II    E) I, II ve III

(2010 – KPSS Önlisans) Cevap: A

Rönesans’ın Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri

^ Rönesans’la birlikte Avrupa’da bilim alanında deney ve gözleme dayalı pozitif düşünce yayılmıştır. Bunun sonucunda da skolâstik düşünce zayıflamıştır.

^ Osmanlı Devleti Avrupa’daki yeni gelişmeleri takip edemediği için bilimsel, teknik ve ekonomik alanlarda Avrupa’nın gerisinde kalmıştır.

Reform’un Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri

^ XVI. yüzyılda Katolik mezhebindeki bozulmalar karşısında ilk olarak Almanya’da başlayan dinde yenilik çalışmalarına Reform denir.

^ Osmanlı Devleti Reform hareketlerinden etkilenmemiştir. Avrupa’da ise mezhep birliği bozulmuş; Katolik ve Ortodoks mezhepleri dışında Protestan, Kalvenizm, Anglikanizm ve Presbiteryenlik mezhepleri ortaya çıkmıştır.

^ Kanuni Sultan Süleyman; Almanya’da bir ilahiyat profesörü olan Martin Luther’in Endüljans’a karşı çıkması (protesto etmesi) ile başlayan Reform hareketlerine mali yardımda bulunmuş; Reform hareketlerini ve mezhep ayrılıklarını desteklemiştir.

NOT: Reform ile gelen bölünme Şarlken’in Avrupa devletlerini Osmanlı’ya karşı birleştirme ümidini söndürdü. Bu durum; Osmanlı’nın Avrupa içlerine yürüyüşünü kolaylaştırdı.

^ Avrupa Hıristiyan toplumu mezhep savaşları yaşarken Osmanlı Hıristiyanları barış ve huzur içinde yaşamışlardır. Çünkü Osmanlı Devleti, Hıristiyan halkı kilisenin suiistimallerine karşı koruyordu. Bu yüzden; Osmanlı Hıristiyanları Reform’dan etkilenmemişlerdir.

Fransız İhtilali’nin Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri

^ Fransız İhtilali, ekonomik, siyasal ve toplumsal yönden dünyayı derinden etkileyen, sonuçları bakımından da çağdaş devlet ve toplumların oluşumunu sağlayan evrensel bir olaydır.

^ Çok uslu bir yapıya sahip olan Osmanlı, zamanla 1789 Fransız İhtilali’nin yaydığı “milliyetçilik” akımından zarar görmeye başlamıştır.

^ Milliyetçilik akımıyla azınlık isyanları ortaya çıkmış; Osmanlı parçalanmaya başlamıştır.

NOT: Milliyetçilik akımı etkisiyle Osmanlı’ya karşı ilk ayaklanan millet Sırplar olmuştur.

^ Milliyetçilik akımı ve azınlık isyanları; 1839 Tanzimat Fermanı, 1856 Islahat Fermanı ve 1876 I. Meşrutiyet’in ilan edilmesinde etkili olmuştur.

NOT:    Osmanlı Devleti; başlangıçta Fransız

İhtilali’ni Fransa’nın bir iç sorunu olarak görmüş ve fazla önem vermemiştir.

Sanayi İnkılâbı’nın Osmanlı Devleti Üzerindeki Etkileri

^ Sanayi İnkılâbı, Avrupa’da el emeğinden fabrikasyon (makine) sistemine geçilmesine verilen isimdir ve önce İngiltere’de başlamıştır. ^ Avrupa’dan gelen ucuz ve kaliteli fabrika mallarıyla baş edemeyen Osmanlı Devleti’nde küçük atölyeler ve el tezgâhları kapanmıştır.

^ Ekonomik alanda Avrupa’ya bağlılık artmıştır.

Avrupa’nın açık pazarı haline gelmiştir.

^ Hammadde ve Pazar ihtiyacı nedeniyle Osmanlı toprakları Avrupalılarca işgal edilmeye başlanmıştır.

^ Ekonomide başlayan gerileme siyasi çöküşü hızlandırmıştır.

ÖRNEK SORU

Avrupa XVII. yüzyıl boyunca daha büyük boyutlu bir sanayiye geçmek ve lonca düzeyindeki üretimi aşmak için uğraşmış ve XVIII. yüzyılda bunu gerçekleştirmiştir. Avrupa, sanayi toplumuna doğru yol alırken tarım üretimi azalmış Osmanlı Devleti’nden tarım ürünleri almaya başlamıştır.

Bu durumun Osmanlı Devleti’nde aşağıdakilerden hangisine neden olduğu savunulamaz?

A) Elinde bulunan ipek ve baharat yollarının önem kazanmasına

B) İpekli sanayinin ham ipeğe, sof sanayinin yapağıya dönüşmesine

C) Tarım üretiminin geçimlik düzeyden pazar ekonomisi düzeyine gelmesine

D) Esnaf gruplarının kendi aralarında paylaşması gereken ham maddenin yurt dışına çıkmasına

E) Sanayinin ham maddesi olan pamuk ve tütün gibi ürünlerin üretiminin yoğunluk kazanmasına

(2008/KPSS Lisans) Cevap:A

ÖRNEK SORUOsmanlı Devleti’nde,

I. Avrupa mallarının ülkeye girmesi,

II. ticaret yollarının değişmesi,

III. esnaf teşkilatının bozulması, durumlarından hangilerinin ekonomiyi olumsuz yönde etkilediği savunulabilir?

A) Yalnız I    B)    Yalnız    II

C) Yalnız III    D)    I ve II

E) I, II ve III

(2009 – KPSS) Cevap: E

ÖRNEK SORU

XIX. yüzyılın ortalarından itibaren Sanayi İnkılâbı, Osmanlı Devleti’nde esnaf teşkilatını etkilemiş ve esnafın üretimdeki önemi azalmıştır. Aşağıdakilerden hangisinin bu durumla ilgili gelişmelerden biri olduğu savunulamaz?

A) İthalatın azalması

B) İşsizliğin artması

C) Paranın değerinin düşmesi

D) Yerli malın iç pazarda sürümünün azalması

E) Üretimde kullanılan ham maddenin dışarıya çıkması

(2010 KPSS – Lisans) Cevap:A

OSMANLI DEVLETİ DURAKLAMA DÖNEMİ (1579 – 1699)

^ Duraklama Dönemi, Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümü (1579) ile başlayıp Karlofça Antlaşması na (1699) kadar olan dönemdir.

^ Osmanlı Devleti’nde padişah ve sadrazam değişikliğinin en çok yaşandığı dönemDuraklama Dönemi’dir. Bunun nedeni merkezde çıkan isyanlardır (Yeniçeri isyanları).

Duraklama Dönemi Osmanlı Devlet Siyaseti

^ Fetihlere devam edilirken, iç ayaklanmaları durdurmakla da uğraşılmış, yeri geldikçe de fethedilen yerleri korumak amaçlanmıştır.

^ Bir başka deyişle; mevcut durumun korunmasına çalışılırken az da olsa yeni topraklar alınmıştır (Girit, Podolya).

^ Bu dönemde devlet, sınırlarını korumak amacıyla Doğuda İran, Batıda Venedik,Lehistan, Avusturya (en çok savaştığı devlet)ve dönem sonlarına doğru da Rusya ile savaşmıştır.

Duraklama Nedenleri

A)    İç Nedenler

>    Yönetimin Bozulması

^ Padişahların devlet işlerine ilgisiz kalmaları ve ordunun başında sefere çıkmamaları

NOT:    Ordunun başında sefere çıkmayan

ilk padişah II. Selim (Sarı Selim)’dir.

^ Sancak sisteminin kaldırılmasıyla devlet yönetimine güç ve    otoriteden    yoksun padişahların geçmesi    sonucu    merkezi otoritenin zayıflaması,

^ Çocuk yaşta padişahların tahta çıkması ve valide sultanların yönetimde etkili olması,

^ Saray Kadınlarının ve Saray Ağalarının Yönetime Karışmaya Başlaması ^ Sık sık sadrazam değişikliklerinin yapılması ^    Divan toplantılarına    gerekli    önemin

verilmemesi, devletin yönetim kadrolarına rüşvet ve iltimasla kişilerin atanmasının merkez teşkilatını zayıflatması

> Ordunun Bozulması

^ Kapıkulu ocaklarına usule aykırı olarak, işi askerlik olmayanların da alınmaya başlanması,

^ Yeniçerilerin geçim sıkıntısı çektiklerini ileri sürerek başka işlerle uğraşmaları,

^ “Ocak, devlet içindir.” anlayışı yerine “Devlet, ocak içindir. ” anlayışının egemen olması ^ İltizam sisteminin yaygınlaşması ile Tımar sisteminin bozulması ve eyaletlerden gelen Tımarlı Sipahi sayısının azalması ^ Denizcilikle ilgisi olmayanların donanmada görev almaları ve donanmanın eski gücünü kaybetmesi

^ Avrupa’daki askeri ve teknik gelişmelerin takip edilmeyip, donanmaya önem verilmemesi

> Maliyenin Bozulması

^ Tımar sistemindeki bozulmayla (vergilerin artırılması, köylülerin ödeyemeyecek duruma gelmesi) tarımdaki üretimin azalması,

^ Tımarlı Sipahilerin sayısının azalmasıyla doğan asker ihtiyacının, Kapıkulu Ocaklarına yeni kayıtlar yapılarak karşılanması,

^ Çok sık padişah değişmesinden dolayı Cülus bahşişinin hazineye yük getirmesi,

^ Savaşların uzun sürmesi, ganimet ve yıllık gelirlerin azalması,

^ Saray harcamalarının artması, lüks bir yaşamın olması,

^ Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ^ Kapitülasyonların etkisi ile gümrük gelirlerinin düşmesi ve Osmanlı’nın yerli sanayisinin çökmesi

> Toplum Yapısının Bozulması

^ Anadolu’da eşkıyaların çoğalması, isyanların çıkması sonucu köyden kentlere göçlerin yaşanması,

^ Göçler sonucu Tımar sisteminin bozulması ^ Şehirlerdeki nüfusun aşırı derecede artması ve span>işsizlik sorununun başlaması,

^ Hukuk sistemindeki yozlaşmalar ve Celali İsyanları sonucu devletle halk arasındaki güvenin sarsılması

> İlmiye Sınıfının Bozulması

^ Medreselerdeki eğitime gerekli önemin verilmeyişi,

^ Pozitif bilimlerin medreselerin müfredatından çıkarılması,

^ “Alimin oğlu âlim olur” anlayışıyla çocuk yaşta olanlara icazetname (medrese diploması) dağıtılmaya başlanması (Beşik Ulemalığı)

NOT:    Bu gelişme Osmanlı Devleti’nin büyümesindeki temel yolu açan dinin yorumlanması ve çağın teknolojisini meydana getirme yolunu da kapatmıştır.

NOT: Bilim sınıfının bozulması, eğitim, adalet, yönetim ve toplum gibi bütün alanlarda bozulmalara neden olmuştur.

> İmparatorluğun Karakteri

^ İçerisinde birden çok ulusu barındırması ve çıkan iç isyanlar

B) Dış Nedenler

^ İmparatorluğun doğal sınırlara ulaşması,

^ Sınırlarda güçlü devletlerin bulunması (İran, Venedik, Avusturya),

^ Coğrafi Keşifler ve kapitülasyonların etkisi,

^ Rönesans hareketleriyle Avrupa’da meydana gelen gelişmelerin takip edilememesi (en önemli neden),

^ Avrupalı büyük devletlerin teknolojik ve bilimsel gelişmelerde ileri gitmesi (özellikle savaş teknolojisi alanında)

^ Avrupa’da merkezi yapının güçlenmesi ve merkezi yönetimlerin kurulması

DURAKLAMA DÖNEMİNDE İÇ İSYANLAR

^ Bu dönemde çıkan isyanlar üç bölümde incelenir;

1) Merkez (İstanbul) İsyanları

2) Celali İsyanları

3) Eyalet İsyanları

^ Devlet ve ülke yönetimindeki aksaklıklar isyanların genel nedenidir.

1) Merkez (İstanbul) İsyanları

* Nedenleri:

^ Merkezi yönetimin bozulması (en önemlisi)

^ Ulufelerin zamanında dağıtılmayışı veya ayarı düşük akçe (züyuf akçe) ile dağıtılması, ^ Taht değişikliğinde cülus bahşişlerinin ödenmemesi veya geç ödenmesi,

^ Kapıkulu Ocaklarına usule aykırı asker alınması,

^ Saray entrikaları ve kadınların yönetime karışması,

^ Yeniçeri ve sipahilerin çıkarlarına ters düşen padişahları ve devlet adamlarını görevden uzaklaştırmak istemeleri ^ Devlet memurluklarına haksız atamaların yapılması,

^ Ulema sınıfının bozulması (devlet yönetiminde etkili olmak isteyen devlet adamlarının yeniçerileri kışkırtması)

NOT: Bu isyanlar genelde Yeniçeriler ve Kapıkuluaskerleri tarafından çıkartılmıştır. İsyanlara UlemaSınıfı da destek vermiştir.

NOT: Merkez isyanları, Fatih Dönemi’ne kadar uzanır. Fatih Dönemi’nde çıkan isyanın nedeni, cülus bahşişi istenmesidir.

* Çıkan İsyanlar:

> İlk ciddi İstanbul isyanı Duraklama Dönemi’nde III. Murat Dönemi’nde cülus bahşişinin ödenmemesinden dolayı çıkmış fakat isyan bastırılmıştır.

> II. Osman Dönemi’nde çıkan Yeniçeri ayaklanması sonunda Genç Osman, Yeniçeriler tarafından boğularak öldürülmüştür. Nedeni;

Genç Osman’ın Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istemesidir (Bu isyan ıslahatlara karşı ilkciddi tepkidir.).

NOT: Bir isyanda Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah Genç Osman (II. Osman); ikincipadişah III. Selim’dir.

> IV. Murat Dönemi’nde de Yeniçeriler iki defa saraya yürümüşlerdir. Bu isyanlar sonunda Sadrazam Hafız Ahmet Paşa ve Topal Recep Paşa öldürülmüştür.

> IV. Mehmet (Avcı) Dönemi’ndeki isyanda 30 devlet adamı, Yeniçeriler tarafından Sultan Ahmet’teki çınar ağacına asılmıştır. Bu olaya Çınar Vakası veya Vaka-i Vakvakiye (1656) denir.

Sonuçları:

^ Bu isyanlar ekonomik nedenlidir. Kişilere yönelik yapılmıştır ve askeri niteliklidir.

^ Bu isyanlar, Yeniçerilerin kuruluş amaçlarından uzaklaştıklarını göstermiştir. “Ocak, devlet içindir” anlayışı “Devlet ocak içindir” anlayışına dönüşmüştür.

^ Yeniçeriler, devlet içinde bir güç olduklarını görmüşlerdir.

^ Bu isyanlar yönetimi değiştirmeye değil, yöneticileri değiştirmeye yöneliktir.

^ İstanbul isyanları, merkezi otoriteyi sarsmış, devlet merkezinde huzur ve güvenin bozulmasına yol açmıştır. Bu durum; isyancıların halk arasında taraftar bulmasına neden olmuştur.

2) Celali (Anadolu) İsyanları

^ Anadolu’da yönetimin uygulamalarına karşı çıkan isyanlardır.

^ Yavuz Dönemi’nde Yozgat’ta Bozoklu Celal tarafından çıkartılan isyandan dolayı “Celali İsyanları” olarak adlandırılmıştır.

^ Devlet rejimini değiştirme amacı taşımazlar.

Nedenleri:

^ Kapıkulu askerlerinden bazılarının İstanbul’da tutunamayıp Anadolu’ya geçerek eşkıya olmaları,

^ Vergilerin artması ve haksız yere vergi toplanmaya başlanması,

^ Tımar sisteminin bozulması, tımarların para karşılığında dağıtılmaya başlanması,

^ Devlet (miri) arazilerinin İltizama verilmesi, Mültezimlerin de halka baskı yapması ^ Anadolu’daki ekonomik yapının bozulması, tarım üretiminin azalması ve bölge güvenliğinin kalmaması,

^ Kadıların haksız kararlar vermesi, Anadolu’ya atanan devlet memurlarının (sancak beylerinin) haksız davranışları,

^ Uzun süren savaşların yaratmış olduğu olumsuzluklar,

^ Haksızlığa uğrayan bazı devlet adamlarının Anadolu’ya geçerek halka önderlik etmesi,

^ Rüşvet ve adaletsizliğin artması,

^ Nüfusun hızla artışı ve işsizliğin önemli boyutlara ulaşması

Çıkan Ayaklanmalar: I. Ahmet ve IV. Murat dönemlerinde yoğun olarak görülen isyanların en önemlileri; Karayazıcı, Canbolatoğlu,

Kalenderoğlu, Katırcıoğlu, Abaza Hasan, Abaza Mehmet, Vardar Ali Paşa, Deli Hasan, Gürcü Nebi

■ Sonuçları:

^ Tımar sistemi tam anlamıyla bozuldu.

^ Köylü çiftbozan oldu. Topraklarını terk edip şehre göç etmeye başladı, sosyal denge bozuldu.

^ Tarım üretimi düştü, ekonomik durum sarsıldı. ^ Kırsal bölgelerde güvenlik kalmadı.

^ Halkın devlete olan güveni sarsıldı.

^ Anadolu askerlerinden oluşan Tımarlı Sipahiler, düzenli ordu özelliğini kaybetmiş ve etkileri azalmıştır.

NOT: Bu isyanlara medrese öğrencileri (Suhte), başıboş kalan leventler ve sipahiler de katılmıştır.

NOT:    Celali İsyanları kanlı bir şekilde

bastırılmıştır. İsyanların bastırılmasında Kuyucu Murat Paşa ve Köprülü Mehmet Paşa başarılı olmuşlardır. İsyanların nedenleri araştırılmayıp şiddetle bastırıldığı için isyanlar tekrarlanmıştır.

3) Eyalet İsyanları

^ Osmanlı Devleti’nde merkezden uzak olan eyaletlerde çıkan isyanlardır.

^ Bunların amacı; Osmanlı Devleti’nden ayrılmak olmuştur.

^ Erdel, Eflak, Boğdan, Halep, Yemen, Kırım, Bağdat’ta çıkan ayaklanmalardır.

^ Bu isyanlarda Milliyetçiliğin etkisi yoktur.

^ Bu isyanlar devletin merkezi otoritesinin bozulmasıyla birlikte ortaya çıkmıştır.

XVII. YÜZYIL ISLAHATÇILARI VE YAPILAN ISLAHATLAR

^ Devlet kuramlarındaki bozulmalar nedeniyle Osmanlı devlet adamları imparatorluğu eski güçlü dönemlerine döndürmek ve duraklamadan kurtarmak amacıyla kurumlarda bazı düzenlemeler yapmışlardır.

^ Osmanlı tarihinde ilk ıslahat hareketleri XVII. yüzyılda başlamıştır.

^ Bu dönem ıslahatları padişahlar ve sadrazamlar tarafından yapılmıştır.

1) Kuyucu Murat Paşa ve Tiryaki Hasan Paşa Islahatları

^ I. Ahmet Dönemi sadrazamları olan bu kişiler, Anadolu’daki Celali İsyanlan’nı şiddet ve baskı yoluyla ortadan kaldırarak merkezi otoriteyi arttırmaya çalışmışlardır.

2) I. Ahmet Islahatları

(1603 -1617)

^ Veraset sisteminde değişiklik yaparak, padişahlığı hanedanın en yaşlı ve en tecrübeli üyesine, “Ekber ve Erşed (aklı selim)” olmak şartıyla vermiştir.

^ Bundaki amaç; kardeşler arasındaki taht mücadelelerini önlemektir.

NOT:    I. Ahmet’ten önceki padişah olan

III. Mehmet, şehzadelerin sancakta yetişme sistemini kaldırarak, Kafes uygulamasını getirmiştir.

NOT: Bu uygulamalar, kardeşler arasındaki taht mücadelesini önlemeyi amaçlamışsa da güçlü padişahların yetişmesine de engel olmuştur.

ÖRNEK SORU

XVII. yüzyılda,

I. şehzadelerin taşrada sancak beyliği yapmalarının yasaklanması,

II. padişahlığın, hanedanın reşit olan en yaşlı erkeğine geçmesi usulünün kabul edilmesi,

III. kimi padişahların tahttan indirilmesi,

uygulamalarından hangilerinin Osmanlı Devleti’ni siyasi yönden olumsuz etkilediği savunulabilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) I ve III    E)    II    ve    III

(2006/KPSS Önlisans) Cevap: D

ÖRNEK SORU Osmanlı Devleti’nde,

I. divanın sarayda değil Babıali’de yani sadrazam kapısında toplanmaya başlaması,

II. şehzadelerin sancağa gönderilmesi uygulamasına son verilmesi,

III. Osmanlı ailesinin en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesi kuralının getirilmesi

durumlarından hangileri, padişahların yetişme biçiminde değişiklik olduğunu gösterir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) II ve III    E)    I, II ve III

(2008 KPSS/Lisans) Cevap: D

ÖRNEK SORU 

Osmanlı Devleti’nde, padişahlığın hanedanın erkek üyelerinin en yaşlısına geçmesi usulü aşağıdaki padişahlardan hangisi zamanında kabul edilmiştir?

A) IV. Mehmet    B) II. Osman    C) IV. Murat

D) I. Ahmet    E)    II.    Ahmet

(2010 – KPSS Ortaöğretim) Cevap: D

3) II. Osman (Genç) Islahatları (1618 – 1622)

^    Islahat    hareketlerine    girişen ilk Osmanlı padişahı olarak kabul edilmektedir.

^ Saray dışı evlilik yaparak (Şeyhülislam’ın kızıyla), haremden evlenme geleneğini yıktı.

^    İlmiye    sınıfının    yetkilerini    kısıtladı.

Şeyhülislamın kadı ve müderris tayin etmesini yasakladı. Merkezi otoritesini güçlendirmeye çalıştı.

^ Kadı ve müderrislerin fazla ödeneklerini kıstı.

^ Sosyal durumu düzeltmek için halk ile devlet arasında güven ortamını oluşturmaya çalıştı.

^ Başkenti İstanbul’dan kaldırarak, nüfusunun büyük    çoğunluğu    Türklerden    oluşan

Anadolu’ya taşımak istemiştir (ilk defa)

^ 1620 Hotin (Lehistan) Seferinde disiplinsizliklerini gördüğü Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istemişse de bu durum hayatına mal olmuştur.

NOT: Yeniçerilerin disiplinsizliğinin anlaşıldığı ilk sefer Hotin Seferi’dir.

NOT:    Yeniçeri Ocağı’nı kaldırma yolunda ilk ciddi girişimde bulunan Osmanlı padişahıdır.

4) IV. Murat Islahatları

(1623 -1640)

^ 1623 yılında 11 yaşında padişah oldu. Devlet yönetimi Yeniçeri Ağaları ve valide sultanların elindeydi. Devlet yönetimini eline aldıktan sonra, şiddete dayalı bir yönetim uygulamıştır.

^ Saray kadınlarının yönetim işlerine karışmalarını önlemeye çalışmıştır.

^ Şiddet ve baskıya dayalı olarak ıslahat yaptı.

^ İçki ve tütünü yasakladı. Gece sokağa çıkma yasağını getirdi.

^ Orduda düzenlemeler yaptı. Yeniçerilerin eğitimine önem verildi.

^ Yeniçerilerle işbirliği yapan Sadrazam ve Şeyhülislam’ı öldürttü.

^ Ekonomiyi düzeltmeye çalıştı. Ayarı düşük akçeyi kaldırdı.

^ Devletin Duraklama sebeplerini tespit için, devlet adamlarından raporlar istedi.

^ Bunların içerisinde en önemlisi, Koçi BeyRisalesi dir. Bu raporda devletin asıl bozulma nedenleri; eski düzenden uzaklaşma değil, gelişmelere ayak uydurulamaması olarak vurgulanmıştır.

^ IV. Murat, Koçi Bey Risalesi’ndeki tavsiyeleri uygulayamadan vefat etmiştir.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki padişahlardan hangisinin döneminde yapılan düzenleme hareketlerinde batıdan yararlanılmamıştır?

A) I. Mahmut B) IV. Murat C) II. Mahmut

D) III. Selim    E) III. Ahmet

(2008 KPSS/Ortaöğretim) Cevap:B

5) Kemankeş Kara Mustafa Paşa Islahatları

^ Sultan İbrahim Dönemi sadrazamlarındandır. ^ Mali alanda ıslahat yapmaya çalışmıştır.

^ Saray harcamalarını kıstı. Para ayarlarını düzeltmeye çalıştı.

^ Yeniçeri Ocağı’nda sayım yaptırdı. Haksız alınan maaşları engellemeye çalıştı.

^ Tımar sistemini düzeltmeye çalıştı.

^ Çalışmaları bazı çevrelerin çıkarlarına dokunduğu için idam edilmiştir.

6) Tarhuncu Ahmet Paşa Islahatları

^ IV. Mehmet (Avcı Mehmet) Dönemi sadrazamlarından olan Tarhuncu, mali alanda ıslahat yapmıştır.

^ Maliyeyi düzeltmek amacıyla;

❖ Saray masraflarını kısmıştır.

❖ Günümüz anlamındaki ilk denk bütçeyihazırlamıştır.

^ Çalışmaları bazı çevrelerin çıkarlarına dokunduğu için idam edilmiştir.

NOT: IV. Mehmet’in ilk yılları Kösem Sultan’ın ve saray ağalarının etkin olduğu bir dönemdir. Bu da devletin sorunlarının artmasına neden olmuştur. Bu döneme “Ağalar Saltanatı” denilmiştir.

7) Köprülü Mehmet Paşa Islahatları

NOT:    Osmanlı Devleti’nde 1656 – 1691 yılları

arasına “Köprülüler Dönemi” denmiştir. Bu dönemde Köprülü Mehmet Paşa, Fazıl Ahmet

Paşa, Fazıl Mustafa Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve Amcazade Mustafa Paşa görev yapmıştır.

^ IV. Mehmet Dönemi sadrazamlarından olan Köprülü Mehmet Paşa, bazı şartlar öne sürerek sadrazamlığa gelen ilk devletadamıdır.

^ Şartları;

^ Saray devlet işlerine karışmayacak,

^ Atamaları kendisi yapacak,

^ Saraya sunduğu projeler kabul edilecek,

^ Hakkında bir suçlama olursa savunması alınmadan cezalandırılmayacak

NOT: Köprülü Mehmet Paşa’nın bu şartları ileri sürmesindeki amacı; yapacağı ıslahatlara uygun bir ortam hazırlamaktır.

^ Yaptıkları;

^ Ulema arasındaki tartışmalara son verdi.

^ Rüşvet ve iltiması engelledi.

^ Merkez ve Anadolu isyanlarını bastırdı.

^ Maliyeyi düzeltti.

^ Merkezi otoriteyi sağladı.

^ Çanakkale Boğazı’ndaki Venedik kuşatmasını kaldırdı.

NOT: Köprülü Mehmet Paşa’dan sonra yerine geçen oğlu Fazıl Ahmet Paşa da babasının yolunu izledi. Bu dönemde yeni topraklar alındı (Girit, Podolya). Ekonomi düzeldi.

NOT: Bu gelişmelerden dolayı Köprülüler Dönemi, Duraklamanın içinde bir yükselme dönemi olarak adlandırılır.

8) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Islahatları:

^ Köprülü Mehmet Paşa’nın damadıydı.

^ Devlet işlerinde yetenekli ve kabiliyetliydi.

^ En önemli amacı Viyana’yı almaktı. II. Viyana Kuşatması’nı (1683) yapmış, başarısız olunca da idam edilmiştir.

XVII. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

^ Islahatlarda şiddet ve baskı yöntemi izlenmiştir. Islahatlar genellikle askeri ve malialanlarda yapılmıştır.

^ Islahatlar kişilere bağlı kalmış, süreklilik arz etmemiştir. Bundan dolayı ıslahatçıların ölümü ile devlet düzeni eski halini almıştır (Bu yönüyle 18. yy. ıslahatlarına benzer.).

^ Islahatlarda halk desteği alınmamıştır.

^ Olayların nedenleri araştırılmamış, yüzeysel çözümler getirilmiştir. Bundan dolayı istenilen sonuç elde edilememiştir.

^ Islahatlar yeni gelişmelerden daha çok, eski düzeni (yükselme) yeniden canlandırmayı amaçlamıştır.

^ Bu dönemde Batı’daki gelişmelerden hiç yararlanılmamıştır. Bunun nedeni Osmanlı’nın kendisini halen daha Batı’dan üstün görmesidir.

^ Islahatlar; padişahların yetersizliği, yenilik karşıtı olan yeniçeriler, ulema ve saray kadınlarının tepkisinden dolayı başarıya ulaşamamıştır.

OSMANLI DEVLETİ GERİLEME DÖNEMİ (1699 -1792)

^ Bu dönem 1699 Karlofça Antlaşması yla başlamış, 1792 Yaş Antlaşmasının imzalanmasıyla sona ermiştir.

Dönemin Genel Özellikleri

^ XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin genel siyaseti; Karlofça ve İstanbul Antlaşmalarıyla kaybedilen yerleri geri almaktır. Ancak bu dönemde, kaybedilen yerler geri alınamadığı gibi yeni topraklar da elden çıkmıştır.

^ Bu dönemde, doğuda İran, batıda Venedik,Avusturya ve kuzeyde Rusya (bu dönemde en çok savaşılan devlet) ile savaşılmıştır.

^ Bu yüzyılın sonuna kadar dostane bir ilişki içinde bulunulan Fransa ile de 1798’de Mısır’ın işgali üzerine savaşılmıştır.

^ Bu dönemde Avrupa’nın teknik ve askeri üstünlüğü kabul edilmiş ve Batı tarzı ilkıslahatlar yapılmıştır.

^ Ancak Batı’nın Osmanlı karşısındaki üstünlüğü bu dönemin sonlarında başlayan Sanayi İnkılâbı ile iyice pekişmiş ve Osmanlı Devleti büyük devlet olma özelliğini kaybetmiştir.

ÖRNEK SORU

Osmanlı İmparatorluğu 17. yüzyılda gerileme dönemine girmiş, bu gerileme başlangıçtaki duraklamadan sonra yıllar geçtikçe hızlanmıştır.

Bu hızlanmayla birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nda,

I. sınırlar,

II. nüfus,

III. teokratik yapı

konularından hangilerinde değişme olmuştur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) I ve II E) I, II ve III

(2010 – KPSS Lisans) Cevap: D

ÖRNEK SORU

XVII. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti dünya siyasetini etkileyen değil, bu siyasetten etkilenen bir konuma gelmeye başlamıştır.

Osmanlı    Devleti’nin    Avrupa devletleri karşısında bu konuma gelmesinde,

I. siyasi,

II. ekonomik,

III. teknolojik

alanların hangilerinde geri kalması etkili olmuştur?

A) Yalnız I B) Yalnız II    C) Yalnız III

D) II ve III    E) I, II ve III

(2010 – KPSS Ortaöğretim) Cevap: E

18. YÜZYIL ISLAHATLARI

^ Bu dönem ıslahatları, 17. yüzyıl ıslahatlarında olduğu gibi genelde askeri ve mali alanlarda yapılmıştır.

^ Ancak bu dönemde Batı’nın üstünlüğü kabuledilmiş,    Batı’daki    gelişmelerden yararlanılmaya çalışılmıştır. Bu nedenle 17. yüzyıl ıslahatlarına göre daha kapsamlı ve esaslı ıslahatlar yapılmıştır.

Lale Devri (1718 – 1730)

^ Lale Devri, dışarıdan görünüş itibariyle zevk-ü sefa devri olarak nitelendirilse de Batı tarzındaıslahatların yapıldığı ilk dönemdir.

^ Bu dönem, 1718 Pasarofça Antlaşması’yla başlayıp 1730’da çıkan Patrona Halil İsyanıile sona ermiştir.

^ Bu dönemin önemli şahsiyetleri Padişah

III. Ahmet, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, İbrahim Müteferrika ve Nedim’dir.

■ Dönemin Islahatları

^ 1727’de İbrahim Müteferrika ve Şeyhülislam Sait Efendi’nin çalışmalarıyla ilk sivil matbaaaçılmıştır (Avrupa’dan alınan ilk teknikyeniliktir.). Hattatların tepkisini çekmemek için matbaada dini kitapların basılması yasaklanmıştır.

^ Matbaada basılan ilk eser, Vani Efendi tarafından yazılan Van Kulu Lügati’dir.

NOT: Osmanlı’da gayrimüslimler ilk kez. 1450’de matbaa açmışlardı.

^ Doğu’nun klasikleri Türkçe’ye tercüme edilmiştir.

^ Sivil mimari gelişmiştir. Doğu ve Batı tarzında köşkler ve kasırlar yaptırılmıştır. Avrupa’nın Barok, Gotik ve Rokoko tarzında mimari eserler verilmiştir.

NOT: Barok ve Rokoko tarzıyla yapılan ilk eserler“Nur-u Osmaniye Camii” ve “Laleli Camii”dir.

^ Resim ve minyatür sanatı gelişmiştir. Ünlü minyatür sanatçısı Levni bu dönemde yetişmiştir.

^ Yeniçerilerden ilk itfaiye örgütü kurulmuştur (Tulumbacı Ocağı).

^ İlk çiçek açısı yapılmıştır.

^ İlk defa Avrupa’ya (Fransa – Paris) geçici elçigönderilmiştir (28 Çelebi Mehmet Efendi – en önemli eseri Paris Sefaretnamesi dir.). Amaç, Avrupa’daki gelişmeleri yakından görüp incelemektir.

^ Kağıt (Yalova), çini, kumaş ve seramik fabrikaları (İstanbul) açılmıştır.

^ Değişik semtlerde kütüphaneler açılmıştır. En önemlileri III. Ahmet tarafından Topkapı Sarayı’nda açılan Enderun Kütüphanesi ile Yeni Camii Kütüphanesidir.

NOT: Lale Devri’nde askeri alanda ıslahatyapılmamıştır. Islahatlar daha çok bilim, teknik, sanat ve kültürel alanlarında olmuştur.

^ İran    Savaşlan’nda    meydana gelen olumsuzlukları bahane eden Yeniçeriler, Patrona Halil öncülüğünde isyan etti. İsyan sonucunda III. Ahmet tahttan indirildi,

I. Mahmut Padişah yapıldı. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü.

NOT: İsyan sırasında bu dönemde yapılan bahçe ve köşkler yerle bir edilmiş ancak yeniliklere dokunulmamıştır.

NOT: Böylece Batı’ya açılan ilk pencere olarak nitelendirilen Lale Devri sona ermiş oldu.

ÖRNEK SORU

XVIII. Yüzyılda, 1718’de Osmanlı Devleti Batı ile yaptığı savaşlarda başarı sağlayamamıştır. Bu dönemden sonra Osmanlı, Batı’nın üstünlüğünü kabul ederek, Lale Devriyle yenilik hareketlerine girişmiştir.

Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde Osmanlı’nın Avrupa’nın üstünlüğünü kabul ettiği alanlardandır?

A) Yönetim-Mimari

B) Askeri-Yönetim

C) Teknoloji-Yönetim

D) Askeri-Teknoloji

E) Yönetim-Hukuk

(2002/KPSS) Cevap: D

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerden hangisi III. Ahmet Dönemi gelişmelerinden biridir?

A) Senedi İttifak’ın yapılması

B) Türk matbaasının kurulması

C) Yeniçeri Ocağının kurulması

D) Kanunuesasi’nin uygulamaya konulması

E) Kanunname-i Âli Osman’ın toplanması

(2008 KPSS/Önlisans) Cevap: B

> I. Mahmut Dönemi Islahatları (1730 – 1754)

^ I. Mahmut tahta çıktığında önce Patrona Halil’i ortadan kaldırdı.

^ Bu dönemde ilk kez askeri alanda Batılıtarzda yenilikler yapılmaya başlanmış ve ilk kez Batılı uzmanlardan yararlanılmıştır.

^ 1736 – 1739 Osmanlı – Avusturya Savaşları sırasında Avusturya ordusunda görev yapan Fransız asıllı Kont Dö Bonevalin ülkeye ilticası kabul edildi.

^ Humbaracı Ahmet Paşa ismini alan Kont Dö Boneval, Osmanlı ordusuna Avrupai tarzda bölük, tabur, alay sistemlerini getirdi.

^ Subay yetiştirmek amacıyla Avrupa tarzındaki ilk teknik okul olan Kara Mühendishanesi (Hendesehane) açıldı.

^ Baruthaneye önem verildi. Humbaracı Ocağı yeniden düzenlendi.

^ Halk kütüphanesi açıldı.

NOT: I. Mahmut Dönemi ıslahatları amacına ulaşmış ve Osmanlı Devleti 1736 – 1739 yılları arasında aynı anda savaştığı Avusturya ve Rusya ordularını mağlup etmiştir.

> III. Mustafa Dönemi Islahatları (1757 – 1774)

Astrolojiye inanan bu Osmanlı Padişahı yenilik taraftarıydı. Dönemin Sadrazamı Koca Ragıp Paşa’nın önerileriyle askeri alanda ıslahatlar yapılmaya başlandı.

Baruthaneye ve Tophaneye önem verildi. Askerlere son kez cülus bahşişi verildi.

Hizmete alınan Macar asıllı Fransız Baron DöTot tarafından ilk kez Sürat Topçuları Ocağıaçıldı.

Hendesehane adlı okulda denizcilik ve topçuluk eğitimi verildi.

Tersane ıslah edilerek gemi yapımına önem verilmiş ve 1770 Çeşme Baskını’nda yanan donanma yerine yeni bir donanma kuruldu. Deniz subayı yetiştirmek için 1772’de Mühendishane-i Bahr-ü Hümayun (Deniz Mühendishanesi) açıldı.

NOT: Çağdaş anlamda kurulan ve daha sonraki okullara örnek oluşturan ilk modern eğitimöğretim kurumudur.

^ Bununla beraber bu dönemde saray masrafları kısıtlanmış ve bozuk olan maliye düzeltilmeye çalışılmıştır. Bu yüzden iç borçlanma sistemi(Esham) uygulanmıştır (ilk kez).

> I. Abdülhamit Dönemi Islahatları (1774 –1789)

^ Bu dönem Sadrazamlarından Halil Hamit Paşa Kapıkulu Ocakları ile ilgili;

^ İlk kez Ulufe alım – satımını yasakladı.

^ Ulufe    defterlerini inceletti. Kapıkulu askerlerinin sayısını azaltma yoluna gitti (İlkYeniçeri sayımı yapıldı.).

^ Cülus bahşişi kaldırıldı.

NOT: Bu gelişmeler, bazı çevrelerin çıkarlarına dokunduğu    için Paşa’nın idamına neden olmuşlardır.

^ Sürat Topçuları Ocağı geliştirildi.

^ Humbaracı ve Lağımcı Ocakları yeniden düzenlendi.

^ Levent Teşkilatı kaldırıldı.

^ Yardımcı asker (Subay) yetiştirmek için İstanbul’da İstihkâm Okulu açıldı.

^ Yabancı uzmanların Müslüman olma şartı kaldırıldı.

> III. Selim Dönemi Islahatları (1789 – 1807)

^ Şehzadeliğinde devlet adamlarından gerilemenin nedenleriyle ilgili Levhalar(raporlar) hazırlamalarını istemiştir. Bu amaçla da “Meşveret Meclisleri” denilen danışma meclislerini kurdurmuştur.

^ Avrupai tarzda eğitim yapan Niz.am-ı CedidOcağı nı kurmuştur.

NOT-1: Nizam-ı Cedid, yalnız ocağın adı değil, bu dönemdeki bütün yeniliklerin adı olarak da geçer.

NOT-2: Nizam-ı Cedit ordusu Fransa ve Avusturya tarzında örgütlendi. Avrupai bir şekilde eğitilen bu ordu ilk askeri başarısını Suriye – Akka’da Fransızlara (Napolyon’a) karşı almıştır (1798).

NOT-3:Devlet düzeninde ilk radikal değişikliklerin yapılmasının öneminin kavrandığı dönem III. Selim Dönemi’dir.

^ Ocağın gereksinimleri karşılamak için İrad-ıCedid Hazînesi kurulmuştur.

^ Askeri kıyafetlerde ilk kez, yenilikler yapıldı.

^ Nizam-ı Cedit Ordusu’nun eğitimi için Selimiye ve Levent kışlaları yapılmıştır.

^ Matbaa-ı Amire adıyla ilk devlet matbaasıaçılmıştır.

^ Batıdaki gelişmeleri yakından takip etmek amacıyla ilk kez. Avrupa’nın önemli merkezlerinde sürekli elçilikler açılmıştır (Paris, Londra, Viyana, Berlin).

NOT: İlk daimi elçilik Londra‘da açılmış, ilk daimi elçi olarak Yusuf Agâh Efendi atanmıştır.

Kara kuvvetlerinin subay ihtiyacını karşılamak amacıyla Mühendishane-i Berr-i Hümayun adlı subay okulu açılmıştır.

Tersaneler yenilendi, modern toplar döküldü. Yabancı dil eğitimine önem verilmiş; Fransızca ilk resmi yabancı eğitim dili olarak kabul edilmiştir.

Yerli malı kullanılmasına önem verilmiştir. Eyalet yönetimleri yeniden düzenlenmiştir.

III. Selim’in yapmış olduğu bu yenilikler, Kabakçı Mustafa İsyanı’yla son bulmuş (1807), ayaklanmacılar III. Selim’in öldürülmesine neden olmuşlardır. Yerine

Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa tarafından II. Mahmut getirilmiştir.

ÖRNEK SORU

Osmanlı Devleti’nin devlet yapısında ilk radikal değişiklikler yapma eğilimi hangi padişah döneminde başlamıştır?

A) II. Mehmet B) III. Selim C) III. Murat

D) III. Ahmet E) IV. Murat

(2007/KPSS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

I. Nizamı Cedit Ocağı,

II. Eşkinci Ocağı,

III. Enderun Mektebi,

Yukarıdakilerden    hangileri,    orduyu

güçlendirmek için III. Selim zamanında yapılan yenilikler arasındadır?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) I ve II    E)    II ve III

(200S KPSS/Önlisans) Cevap : A

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerden hangisi, XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik durumunun bozulmasının nedenlerinden biri değildir?

A) İç ayaklanmaların çıkması

B) Ticaret yollarının yön değiştirmesi

C) Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi

D) Savaşların yüklü harcamalar gerektirmesi

E) Tarımdaki ağır vergilerin köylünün toprağı bırakıp kente göç etmesine neden olması

(2006/KPSS Önlisans) Cevap: C

ÖRNEK SORU

Osmanlı Devleti’nde, 18. yüzyılda Avrupa’dan getirilen uzmanlardan yararlanılarak askeri alanda ıslahat yapılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Avrupa’dan ilk kez borç para alındığını

B) Avrupa’yla ekonomik ilişkilerin iyi olduğunu

C) Avrupa’nın teknik alandaki üstünlüğünün kabul edildiğini

D) Müslüman olmayanlara tanınan hakların genişletildiğini

E) Saltanat sisteminde değişiklik yapıldığını

(2006/KPSS Lisans) Cevap: C

18. Yüzyıl Islahatları’nın Genel Özellikleri

^ Avrupa’nın gerisinde kalındığı kabul edilip Batı tarzı ıslahatlar yapılmıştır.

^ Askeri başarısızlıklar ve maliyenin bozulması nedeniyle askeri ve mali ıslahatlara ağırlık verilmiştir.

^ Askeri alandaki ıslahatlarla kaybedilen yerlergeri alınmak istenmişse de daha büyük kayıplar gerçekleşmiştir.

^ Batı’nın eğitim ve kültürel alanda da ileri olduğu kabul edilmeye başlanmıştır.

^ Bununla birlikte Avrupa’nın yönetim ve hukuk alanındaki ilerlemeleri göz ardı edilmiştir.

^ Islahatlar kişilere bağlı kalmış, süreklilik arz etmemiştir.

^ Bu ıslahatlarla toplumun değil devlet kurumlarının güçlendirilmesine çalışılmıştır. Dolayısıyla ıslahatlar halk desteği ile yapılmamıştır.

^ Çıkarları zedelenenler ve özellikle de Ulema,

Yeniçerilerikışkırtarakıslahatları

engellemeye çalışmıştır.

ÖNEMLİ HA TIRLA TMALAR

^ Osmanlı Devleti’nin Doğu’da en genişsınırlara ulaştığı antlaşma İran ile imzalanan 1590 Ferhat Paşa Antlaşması’dır. (III. Murat Dönemi)

^ Osmanlı Devleti’nin Doğu’da yenildiği vetoprak kaybettiği ilk antlaşma İran ile imzalanan 1611 Nasuh Paşa Antlaşması’dır. (I. Ahmet Dönemi)

^ Osmanlı ile İran arasında imzalanan 1639Kasr-ı Şirin Antlaşması ile günümüzdeki Türk-İran sınırı çizildi; bu sınır en eskisınırımız, olma özelliğine sahip oldu. (IV. Murat Dönemi)

^ Osmanlı Devleti’nin topraklarına toprakkattığı, yepyeni bir toprak parçası kazandığıson antlaşma, Batı’da en geniş sınırlaraulaştığı antlaşma Lehistan ile imzalanan 1672Bucaş Antlaşması’dır. (IV. Mehmet Dönemi)

^ Osmanlı donanması ile fethedilen son yer “Girit Adası”dır. (1669). 25 yıllık bir kuşatma sonunda fethedilmiştir. (IV. Mehmet Dönemi)

^ Kanuni Sultan Süleyman’dan sonra ordunun başında sefere çıkan ilk padişah

III. Mehmet’tir. Avusturya’ya karşı yapılan 1596 Haçova Meydan Savaşı; Osmanlı tarihinin zaferle sonuçlanan son büyükmeydan savaşı’dır.

^ 1606 Zitvatoruk Antlaşması ile Osmanlı Devleti’nin 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya’ya karşı elde ettiği üstünlük sona ermiş; iki devlet arasında siyasi bir eşitlikkurulmuştur. (I. Ahmet Dönemi)

^ 1664 Vasvar Antlaşması; XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Avusturya karşısındaki askeri üstünlüğünü kanıtlayan son antlaşmadır. (son kez toprak ve son kez savaş tazminatı alınmıştır.) (IV. Mehmet Dönemi)

^ 1699 Karlofça Antlaşması; Osmanlı Devleti’nin ilk defa Batı’da kalıcı ve büyük miktarda toprak kaybettiği ve Osmanlı topraklarının paylaşılmak istendiği ilk uluslararası antlaşmadır. (II. Mustafa Dönemi)

^ Osmanlı Devleti; Rusya’ya karşı ilk defa 1700

I. İstanbul Antlaşması ile toprak (Azak Kalesi) kaybetmiştir. (II. Mustafa Dönemi)

^ Rusya; 1700 I. İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi’ni alarak, Karadeniz kıyısında ilk defatoprak sahibi oldu. (II. Mustafa Dönemi)

^ Rusya; 1700 I. İstanbul Antlaşması ile ilk defaİstanbul’da sürekli elçi bulundurabilme hakkı elde etmiştir. (II. Mustafa Dönemi)

^ 1711 Prut Antlaşması ile Karlofça Antlaşması’ndan sonra ilk defa Rusya’ya karşı başarı kazanılmış ve Rusya’nın Karadeniz’e inmesine geçici de olsa engel olunmuştur (Karadeniz yeniden Türk gölü olmuştur.).

^ 1724 Pasarofça Antlaşması ile “Lale Devri” (1718 – 1730) başlamıştır.

^ 1724 II. İstanbul Antlaşması; Rusya ile yapılan ilk dostluk ve işbirliği antlaşmasıdır; İran toprakları Osmanlı ile Rusya arasında paylaşılmıştır. (III. Ahmet Dönemi)

^ Osmanlı; 18. yy.’da yaptığı askeri ıslahatların (I. Mahmut Islahatı) etkisiyle 1736 – 1739 Osmanlı – Rusya ve Avusturya Savaşları’nda galip gelmiştir. Fransa’nın arabuluculuğu ile 1739 Belgrat Antlaşmaları yapıldı.

^ 1739 Belgrat Antlaşması Osmanlı Devleti’nin

18. yüzyılda imzaladığı en şerefli ve sonkazançlı antlaşmadır.

^ 1739 Belgrat Antlaşması ile Karadeniz’in bir Türk gölü olduğunu Rusya son kez, kabuletmiştir (I. Mahmut Dönemi).

^ I. Mahmut Dönemi’nde 1740’da ilk kez.Fransa’ya kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir.

NOT:    Arabuluculuk yaparak 1739 Belgrat

Antlaşmaları’nda karlı çıkmamızı sağladığı için böyle bir uygulama yapılmıştır.

^ 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile ilk defahalkı Müslüman olan bir ülke (Kırım) elden çıktı.

^ 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile; Fatih Dönemi’nde kazanılan Karadeniz’deki Türk egemenliği sona ermiştir.

^ 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya ilk defa Boğazları kullanarak sıcak denizlereinme imkânı elde etmiştir.

^ 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı Devleti; Ortodoksların koruyucusu olma özelliğini kaybetti; Rusya ele geçirdi.

^    Osmanlı Devleti; 1774    Küçük    Kaynarca

Antlaşması ile Rusya’ya ilk kez kapitülasyon vermiş, Rusya Akdeniz’e ilk defa inmiştir.

^ Diğer devletlerden farklı olarak Rusya kapitülasyonları zorla almıştır.

^    Osmanlı Devleti; 1774    Küçük    Kaynarca

Antlaşması ile ilk kez    savaş    tazminatı

ödemiştir. (Rusya’ya)

NOT: Osmanlı Devleti’nin ödediği ilk savaştazminat! dır.

^ 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin 18. yüzyılda imzaladığı koşullarıen ağır antlaşmadır (I. Abdülhamit Dönemi). ^ 1791 Ziştovi Antlaşması’ndan sonra Osmanlı Devleti ile Avusturya arasındaki savaşlar tamamen son bulmuştur.

^ 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti Kırım’ın Rusya’ya ait olduğunu kesin olarak kabul etmiştir.

^ Fransa; 1798’de Mısır’ı işgal edince, İngiltere ve Rusya Osmanlı’ya yardım etti; İşbirliğiAntlaşması yapıldı ^ Rusya ile yapılan ikinci işbirliğiantlaşması dır. (Birinci işbirliği antlaşması; İran’a karşı yapılan 1724 II. İstanbul Antlaşması’dır.)

NOT: Osmanlı ilk defa bu olayda “DengePolitikası” izlemiştir.

NOT: Rus donanması tarihte ilk defa Boğazlardan serbestçe geçmiştir.

^ Fransa; imzalanan 1802 El-Ariş Antlaşması ile Mısır’ı Osmanlı’ya geri verdi.

NOT: Bu olay ile Osmanlı – Fransız ilişkileri ilk kez bozulmuştur.

ÇIKMIŞ SORULAR

1. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti halktan ve tüccardan yeni vergiler aldığı gibi eski vergileri de artırmıştır.

Bu durum aşağıdakilerden hangisine ortam hazırlamıştır?

A) Islahat hareketlerinin hızlanmasına

B) Ekonomik hayatın canlanmasına

C) Ülkede ayaklanmaların çıkmasına

D) Devlet giderlerinin azalmasına

E) Tüketim maddelerinin ucuzlanmasına

(2000 – DMS)

2. Nizam-ı Cedit kavramı,

I. Askerlik

II. Yönetim

III. Sanat

alanlarından hangilerinde yapılan yenilikleri öncelikle içerir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) I ve II E) II ve III

(2000 – DMS)

3. Osmanlı Devleti’nin ünlü sanatçılarından biri olan Levni, aşağıdaki sanat dallarından hangisinde yaptığı çalışmalarla tanınmıştır?

A) Minyatür B) Çini C) Müzik

D) Hat    E) Mimari

(2001 – KMS)

4. Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyıldan itibaren,

I. Tarım

II. Askerlik

III. Teknik

IV. Yönetim

alanlarının    hangilerinde    Avrupa’nın, üstünlüğünü kabul etmiş ve Avrupalılardan yararlanmaya başlamıştır?

A) I ve II B) I ve III C) I ve IV

D) II ve III E) II ve IV

(2002 – KPSS)

5. Osmanlı Devleti’nde, 18. yüzyılda Avrupa’dan    getirilen    uzmanlardan yararlanılarak askeri alanda ıslahat yapılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Avrupa’dan ilk kez borç para alındığını

B) Avrupa’yla ekonomik ilişkilerin iyi olduğunu

C) Avrupa’nın teknik alandaki üstünlüğünün kabul edildiğini

D) Müslüman    olmayanların    hakların genişletildiğini

E) Saltanat sisteminde değişiklik yapıldığını

(2006 – KPSS)

6. Osmanlılarda I. Ahmet’ten itibaren padişahlığın hanedanın en yaşlı üyesine geçmesi usulünün uygulanmasına başlanmasında    güdülen    amaç aşağıdakilerden hangisidir?

A) Saltanat sistemini devam ettirmek

B) Taht kavgalarını önlemek

C) Padişahın yetkilerini sınırlamak

D) Halk ile saray ilişkilerini kolaylaştırmak

E) Eyalet yöneticilerinin sayısını artırmak

(2006 – KPSS / Ortaöğretim)

7. XVII. yüzyılda,

I. şehzadelerin taşrada sancak beyliği yapmalarının yasaklanması,

II. padişahlığın, hanedanın reşit olan en yaşlı erkeğine geçmesi usulünün kabul edilmesi,

III. kimi padişahların tahttan indirilmesi

uygulamalarından hangilerinin    Osmanlı Devleti’ni siyasi yönden olumsuz etkilediği savunulabilir?

A) Yalnız I    B) Yalnız II    C) Yalnız III

D) I ve III    E) II ve III

(2006 – KPSS / Önlisans)

8. Aşağıdakilerden hangisi, XVII. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun    ekonomik durumunun bozulmasının nedenlerinden biri değildir?

A) İç ayaklanmaların çıkması

B) Ticaret yollarının yön değiştirmesi

C) Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi

D) Savaşların yüklü harcamalar gerektirmesi

E) Tarımdaki ağır vergilerin köylünün toprağı bırakıp kente göç etmesine neden olması

(2006 – KPSS / Önlisans)

9. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı İmparatorluğu’nda yapılan ıslahat hareketlerinin özelliklerinden biri değildir?

A) Toplum hayatının belirli alanlarında düzenlemeler yapılması

B) İmparatorluğun parçalanmasının ve çökmesinin önlenmeye çalışılması

C) Halk hareketlerinin bir sonucu olması

D) Batı’daki kurumlann bazılarının örnek alınması

E) Eski ile yeninin her alanda ortaklaşa ve karışım halinde bulunması

(2006 – KPSS / Önlisans)

10. Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri’nin ünlü şairidir?

A) Nev’i    B) Nef’i C) Bâki

D) Fuzuli    E) Nedim

(2007 – KPSS)

11. Aşağıdakilerden hangisi, Coğrafi Keşiflerin Osmanlı Devleti üzerindeki etkilerinden biri değildir?

A) Keşfedilen yerlerden Avrupa’ya taşınan değerli madenlerin Avrupa’dan Osmanlı ülkesine girmesi

B) Osmanlı parasının değer kaybetmesi

C) Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki bilimsel ve teknik gelişmelere yabancı kalması

D) Osmanlı ülkesinde fiyat artışlarının olması

E) Osmanlı ülkesinden geçen ticaret yollarının önemini kaybetmesi

(2007 – KPSS)

CEVAPLAR

1. C 2. A S. A 4. D 5. C ó. B T. D 8. C 9. C

10. E 11. C