OSMANLI DEVLETİ DURAKLAMA DÖNEMİ (1579 – 1699)

^ Duraklama Dönemi, Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümü (1579) ile başlayıp Karlofça Antlaşması na (1699) kadar olan dönemdir.

^ Osmanlı Devleti’nde padişah ve sadrazam değişikliğinin en çok yaşandığı dönemDuraklama Dönemi’dir. Bunun nedeni merkezde çıkan isyanlardır (Yeniçeri isyanları).

Duraklama Dönemi Osmanlı Devlet Siyaseti

^ Fetihlere devam edilirken, iç ayaklanmaları durdurmakla da uğraşılmış, yeri geldikçe de fethedilen yerleri korumak amaçlanmıştır.

^ Bir başka deyişle; mevcut durumun korunmasına çalışılırken az da olsa yeni topraklar alınmıştır (Girit, Podolya).

^ Bu dönemde devlet, sınırlarını korumak amacıyla Doğuda İran, Batıda Venedik,Lehistan, Avusturya (en çok savaştığı devlet)ve dönem sonlarına doğru da Rusya ile savaşmıştır.

Duraklama Nedenleri

A)    İç Nedenler

>    Yönetimin Bozulması

^ Padişahların devlet işlerine ilgisiz kalmaları ve ordunun başında sefere çıkmamaları

NOT:    Ordunun başında sefere çıkmayan

ilk padişah II. Selim (Sarı Selim)’dir.

^ Sancak sisteminin kaldırılmasıyla devlet yönetimine güç ve    otoriteden    yoksun padişahların geçmesi    sonucu    merkezi otoritenin zayıflaması,

^ Çocuk yaşta padişahların tahta çıkması ve valide sultanların yönetimde etkili olması,

^ Saray Kadınlarının ve Saray Ağalarının Yönetime Karışmaya Başlaması ^ Sık sık sadrazam değişikliklerinin yapılması ^    Divan toplantılarına    gerekli    önemin

verilmemesi, devletin yönetim kadrolarına rüşvet ve iltimasla kişilerin atanmasının merkez teşkilatını zayıflatması

> Ordunun Bozulması

^ Kapıkulu ocaklarına usule aykırı olarak, işi askerlik olmayanların da alınmaya başlanması,

^ Yeniçerilerin geçim sıkıntısı çektiklerini ileri sürerek başka işlerle uğraşmaları,

^ “Ocak, devlet içindir.” anlayışı yerine “Devlet, ocak içindir. ” anlayışının egemen olması ^ İltizam sisteminin yaygınlaşması ile Tımar sisteminin bozulması ve eyaletlerden gelen Tımarlı Sipahi sayısının azalması ^ Denizcilikle ilgisi olmayanların donanmada görev almaları ve donanmanın eski gücünü kaybetmesi

^ Avrupa’daki askeri ve teknik gelişmelerin takip edilmeyip, donanmaya önem verilmemesi

> Maliyenin Bozulması

^ Tımar sistemindeki bozulmayla (vergilerin artırılması, köylülerin ödeyemeyecek duruma gelmesi) tarımdaki üretimin azalması,

^ Tımarlı Sipahilerin sayısının azalmasıyla doğan asker ihtiyacının, Kapıkulu Ocaklarına yeni kayıtlar yapılarak karşılanması,

^ Çok sık padişah değişmesinden dolayı Cülus bahşişinin hazineye yük getirmesi,

^ Savaşların uzun sürmesi, ganimet ve yıllık gelirlerin azalması,

^ Saray harcamalarının artması, lüks bir yaşamın olması,

^ Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ^ Kapitülasyonların etkisi ile gümrük gelirlerinin düşmesi ve Osmanlı’nın yerli sanayisinin çökmesi

> Toplum Yapısının Bozulması

^ Anadolu’da eşkıyaların çoğalması, isyanların çıkması sonucu köyden kentlere göçlerin yaşanması,

^ Göçler sonucu Tımar sisteminin bozulması ^ Şehirlerdeki nüfusun aşırı derecede artması ve span>işsizlik sorununun başlaması,

^ Hukuk sistemindeki yozlaşmalar ve Celali İsyanları sonucu devletle halk arasındaki güvenin sarsılması

> İlmiye Sınıfının Bozulması

^ Medreselerdeki eğitime gerekli önemin verilmeyişi,

^ Pozitif bilimlerin medreselerin müfredatından çıkarılması,

^ “Alimin oğlu âlim olur” anlayışıyla çocuk yaşta olanlara icazetname (medrese diploması) dağıtılmaya başlanması (Beşik Ulemalığı)

NOT:    Bu gelişme Osmanlı Devleti’nin büyümesindeki temel yolu açan dinin yorumlanması ve çağın teknolojisini meydana getirme yolunu da kapatmıştır.

NOT: Bilim sınıfının bozulması, eğitim, adalet, yönetim ve toplum gibi bütün alanlarda bozulmalara neden olmuştur.

> İmparatorluğun Karakteri

^ İçerisinde birden çok ulusu barındırması ve çıkan iç isyanlar

B) Dış Nedenler

^ İmparatorluğun doğal sınırlara ulaşması,

^ Sınırlarda güçlü devletlerin bulunması (İran, Venedik, Avusturya),

^ Coğrafi Keşifler ve kapitülasyonların etkisi,

^ Rönesans hareketleriyle Avrupa’da meydana gelen gelişmelerin takip edilememesi (en önemli neden),

^ Avrupalı büyük devletlerin teknolojik ve bilimsel gelişmelerde ileri gitmesi (özellikle savaş teknolojisi alanında)

^ Avrupa’da merkezi yapının güçlenmesi ve merkezi yönetimlerin kurulması

DURAKLAMA DÖNEMİNDE İÇ İSYANLAR

^ Bu dönemde çıkan isyanlar üç bölümde incelenir;

1) Merkez (İstanbul) İsyanları

2) Celali İsyanları

3) Eyalet İsyanları

^ Devlet ve ülke yönetimindeki aksaklıklar isyanların genel nedenidir.

1) Merkez (İstanbul) İsyanları

* Nedenleri:

^ Merkezi yönetimin bozulması (en önemlisi)

^ Ulufelerin zamanında dağıtılmayışı veya ayarı düşük akçe (züyuf akçe) ile dağıtılması, ^ Taht değişikliğinde cülus bahşişlerinin ödenmemesi veya geç ödenmesi,

^ Kapıkulu Ocaklarına usule aykırı asker alınması,

^ Saray entrikaları ve kadınların yönetime karışması,

^ Yeniçeri ve sipahilerin çıkarlarına ters düşen padişahları ve devlet adamlarını görevden uzaklaştırmak istemeleri ^ Devlet memurluklarına haksız atamaların yapılması,

^ Ulema sınıfının bozulması (devlet yönetiminde etkili olmak isteyen devlet adamlarının yeniçerileri kışkırtması)

NOT: Bu isyanlar genelde Yeniçeriler ve Kapıkuluaskerleri tarafından çıkartılmıştır. İsyanlara UlemaSınıfı da destek vermiştir.

NOT: Merkez isyanları, Fatih Dönemi’ne kadar uzanır. Fatih Dönemi’nde çıkan isyanın nedeni, cülus bahşişi istenmesidir.

* Çıkan İsyanlar:

> İlk ciddi İstanbul isyanı Duraklama Dönemi’nde III. Murat Dönemi’nde cülus bahşişinin ödenmemesinden dolayı çıkmış fakat isyan bastırılmıştır.

> II. Osman Dönemi’nde çıkan Yeniçeri ayaklanması sonunda Genç Osman, Yeniçeriler tarafından boğularak öldürülmüştür. Nedeni;

Genç Osman’ın Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istemesidir (Bu isyan ıslahatlara karşı ilkciddi tepkidir.).

NOT: Bir isyanda Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişah Genç Osman (II. Osman); ikincipadişah III. Selim’dir.

> IV. Murat Dönemi’nde de Yeniçeriler iki defa saraya yürümüşlerdir. Bu isyanlar sonunda Sadrazam Hafız Ahmet Paşa ve Topal Recep Paşa öldürülmüştür.

> IV. Mehmet (Avcı) Dönemi’ndeki isyanda 30 devlet adamı, Yeniçeriler tarafından Sultan Ahmet’teki çınar ağacına asılmıştır. Bu olaya Çınar Vakası veya Vaka-i Vakvakiye (1656) denir.

Sonuçları:

^ Bu isyanlar ekonomik nedenlidir. Kişilere yönelik yapılmıştır ve askeri niteliklidir.

^ Bu isyanlar, Yeniçerilerin kuruluş amaçlarından uzaklaştıklarını göstermiştir. “Ocak, devlet içindir” anlayışı “Devlet ocak içindir” anlayışına dönüşmüştür.

^ Yeniçeriler, devlet içinde bir güç olduklarını görmüşlerdir.

^ Bu isyanlar yönetimi değiştirmeye değil, yöneticileri değiştirmeye yöneliktir.

^ İstanbul isyanları, merkezi otoriteyi sarsmış, devlet merkezinde huzur ve güvenin bozulmasına yol açmıştır. Bu durum; isyancıların halk arasında taraftar bulmasına neden olmuştur.

2) Celali (Anadolu) İsyanları

^ Anadolu’da yönetimin uygulamalarına karşı çıkan isyanlardır.

^ Yavuz Dönemi’nde Yozgat’ta Bozoklu Celal tarafından çıkartılan isyandan dolayı “Celali İsyanları” olarak adlandırılmıştır.

^ Devlet rejimini değiştirme amacı taşımazlar.

Nedenleri:

^ Kapıkulu askerlerinden bazılarının İstanbul’da tutunamayıp Anadolu’ya geçerek eşkıya olmaları,

^ Vergilerin artması ve haksız yere vergi toplanmaya başlanması,

^ Tımar sisteminin bozulması, tımarların para karşılığında dağıtılmaya başlanması,

^ Devlet (miri) arazilerinin İltizama verilmesi, Mültezimlerin de halka baskı yapması ^ Anadolu’daki ekonomik yapının bozulması, tarım üretiminin azalması ve bölge güvenliğinin kalmaması,

^ Kadıların haksız kararlar vermesi, Anadolu’ya atanan devlet memurlarının (sancak beylerinin) haksız davranışları,

^ Uzun süren savaşların yaratmış olduğu olumsuzluklar,

^ Haksızlığa uğrayan bazı devlet adamlarının Anadolu’ya geçerek halka önderlik etmesi,

^ Rüşvet ve adaletsizliğin artması,

^ Nüfusun hızla artışı ve işsizliğin önemli boyutlara ulaşması

Çıkan Ayaklanmalar: I. Ahmet ve IV. Murat dönemlerinde yoğun olarak görülen isyanların en önemlileri; Karayazıcı, Canbolatoğlu,

Kalenderoğlu, Katırcıoğlu, Abaza Hasan, Abaza Mehmet, Vardar Ali Paşa, Deli Hasan, Gürcü Nebi

■ Sonuçları:

^ Tımar sistemi tam anlamıyla bozuldu.

^ Köylü çiftbozan oldu. Topraklarını terk edip şehre göç etmeye başladı, sosyal denge bozuldu.

^ Tarım üretimi düştü, ekonomik durum sarsıldı. ^ Kırsal bölgelerde güvenlik kalmadı.

^ Halkın devlete olan güveni sarsıldı.

^ Anadolu askerlerinden oluşan Tımarlı Sipahiler, düzenli ordu özelliğini kaybetmiş ve etkileri azalmıştır.

NOT: Bu isyanlara medrese öğrencileri (Suhte), başıboş kalan leventler ve sipahiler de katılmıştır.

NOT:    Celali İsyanları kanlı bir şekilde

bastırılmıştır. İsyanların bastırılmasında Kuyucu Murat Paşa ve Köprülü Mehmet Paşa başarılı olmuşlardır. İsyanların nedenleri araştırılmayıp şiddetle bastırıldığı için isyanlar tekrarlanmıştır.

3) Eyalet İsyanları

^ Osmanlı Devleti’nde merkezden uzak olan eyaletlerde çıkan isyanlardır.

^ Bunların amacı; Osmanlı Devleti’nden ayrılmak olmuştur.

^ Erdel, Eflak, Boğdan, Halep, Yemen, Kırım, Bağdat’ta çıkan ayaklanmalardır.

^ Bu isyanlarda Milliyetçiliğin etkisi yoktur.

^ Bu isyanlar devletin merkezi otoritesinin bozulmasıyla birlikte ortaya çıkmıştır.

XVII. YÜZYIL ISLAHATÇILARI VE YAPILAN ISLAHATLAR

^ Devlet kuramlarındaki bozulmalar nedeniyle Osmanlı devlet adamları imparatorluğu eski güçlü dönemlerine döndürmek ve duraklamadan kurtarmak amacıyla kurumlarda bazı düzenlemeler yapmışlardır.

^ Osmanlı tarihinde ilk ıslahat hareketleri XVII. yüzyılda başlamıştır.

^ Bu dönem ıslahatları padişahlar ve sadrazamlar tarafından yapılmıştır.

1) Kuyucu Murat Paşa ve Tiryaki Hasan Paşa Islahatları

^ I. Ahmet Dönemi sadrazamları olan bu kişiler, Anadolu’daki Celali İsyanlan’nı şiddet ve baskı yoluyla ortadan kaldırarak merkezi otoriteyi arttırmaya çalışmışlardır.

2) I. Ahmet Islahatları

(1603 -1617)

^ Veraset sisteminde değişiklik yaparak, padişahlığı hanedanın en yaşlı ve en tecrübeli üyesine, “Ekber ve Erşed (aklı selim)” olmak şartıyla vermiştir.

^ Bundaki amaç; kardeşler arasındaki taht mücadelelerini önlemektir.

NOT:    I. Ahmet’ten önceki padişah olan

III. Mehmet, şehzadelerin sancakta yetişme sistemini kaldırarak, Kafes uygulamasını getirmiştir.

NOT: Bu uygulamalar, kardeşler arasındaki taht mücadelesini önlemeyi amaçlamışsa da güçlü padişahların yetişmesine de engel olmuştur.

ÖRNEK SORU

XVII. yüzyılda,

I. şehzadelerin taşrada sancak beyliği yapmalarının yasaklanması,

II. padişahlığın, hanedanın reşit olan en yaşlı erkeğine geçmesi usulünün kabul edilmesi,

III. kimi padişahların tahttan indirilmesi,

uygulamalarından hangilerinin Osmanlı Devleti’ni siyasi yönden olumsuz etkilediği savunulabilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) I ve III    E)    II    ve    III

(2006/KPSS Önlisans) Cevap: D

ÖRNEK SORU Osmanlı Devleti’nde,

I. divanın sarayda değil Babıali’de yani sadrazam kapısında toplanmaya başlaması,

II. şehzadelerin sancağa gönderilmesi uygulamasına son verilmesi,

III. Osmanlı ailesinin en yaşlı ve olgun üyesinin tahta geçmesi kuralının getirilmesi

durumlarından hangileri, padişahların yetişme biçiminde değişiklik olduğunu gösterir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III

D) II ve III    E)    I, II ve III

(2008 KPSS/Lisans) Cevap: D

ÖRNEK SORU 

Osmanlı Devleti’nde, padişahlığın hanedanın erkek üyelerinin en yaşlısına geçmesi usulü aşağıdaki padişahlardan hangisi zamanında kabul edilmiştir?

A) IV. Mehmet    B) II. Osman    C) IV. Murat

D) I. Ahmet    E)    II.    Ahmet

(2010 – KPSS Ortaöğretim) Cevap: D

3) II. Osman (Genç) Islahatları (1618 – 1622)

^    Islahat    hareketlerine    girişen ilk Osmanlı padişahı olarak kabul edilmektedir.

^ Saray dışı evlilik yaparak (Şeyhülislam’ın kızıyla), haremden evlenme geleneğini yıktı.

^    İlmiye    sınıfının    yetkilerini    kısıtladı.

Şeyhülislamın kadı ve müderris tayin etmesini yasakladı. Merkezi otoritesini güçlendirmeye çalıştı.

^ Kadı ve müderrislerin fazla ödeneklerini kıstı.

^ Sosyal durumu düzeltmek için halk ile devlet arasında güven ortamını oluşturmaya çalıştı.

^ Başkenti İstanbul’dan kaldırarak, nüfusunun büyük    çoğunluğu    Türklerden    oluşan

Anadolu’ya taşımak istemiştir (ilk defa)

^ 1620 Hotin (Lehistan) Seferinde disiplinsizliklerini gördüğü Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istemişse de bu durum hayatına mal olmuştur.

NOT: Yeniçerilerin disiplinsizliğinin anlaşıldığı ilk sefer Hotin Seferi’dir.

NOT:    Yeniçeri Ocağı’nı kaldırma yolunda ilk ciddi girişimde bulunan Osmanlı padişahıdır.

4) IV. Murat Islahatları

(1623 -1640)

^ 1623 yılında 11 yaşında padişah oldu. Devlet yönetimi Yeniçeri Ağaları ve valide sultanların elindeydi. Devlet yönetimini eline aldıktan sonra, şiddete dayalı bir yönetim uygulamıştır.

^ Saray kadınlarının yönetim işlerine karışmalarını önlemeye çalışmıştır.

^ Şiddet ve baskıya dayalı olarak ıslahat yaptı.

^ İçki ve tütünü yasakladı. Gece sokağa çıkma yasağını getirdi.

^ Orduda düzenlemeler yaptı. Yeniçerilerin eğitimine önem verildi.

^ Yeniçerilerle işbirliği yapan Sadrazam ve Şeyhülislam’ı öldürttü.

^ Ekonomiyi düzeltmeye çalıştı. Ayarı düşük akçeyi kaldırdı.

^ Devletin Duraklama sebeplerini tespit için, devlet adamlarından raporlar istedi.

^ Bunların içerisinde en önemlisi, Koçi BeyRisalesi dir. Bu raporda devletin asıl bozulma nedenleri; eski düzenden uzaklaşma değil, gelişmelere ayak uydurulamaması olarak vurgulanmıştır.

^ IV. Murat, Koçi Bey Risalesi’ndeki tavsiyeleri uygulayamadan vefat etmiştir.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki padişahlardan hangisinin döneminde yapılan düzenleme hareketlerinde batıdan yararlanılmamıştır?

A) I. Mahmut B) IV. Murat C) II. Mahmut

D) III. Selim    E) III. Ahmet

(2008 KPSS/Ortaöğretim) Cevap:B

5) Kemankeş Kara Mustafa Paşa Islahatları

^ Sultan İbrahim Dönemi sadrazamlarındandır. ^ Mali alanda ıslahat yapmaya çalışmıştır.

^ Saray harcamalarını kıstı. Para ayarlarını düzeltmeye çalıştı.

^ Yeniçeri Ocağı’nda sayım yaptırdı. Haksız alınan maaşları engellemeye çalıştı.

^ Tımar sistemini düzeltmeye çalıştı.

^ Çalışmaları bazı çevrelerin çıkarlarına dokunduğu için idam edilmiştir.

6) Tarhuncu Ahmet Paşa Islahatları

^ IV. Mehmet (Avcı Mehmet) Dönemi sadrazamlarından olan Tarhuncu, mali alanda ıslahat yapmıştır.

^ Maliyeyi düzeltmek amacıyla;

❖ Saray masraflarını kısmıştır.

❖ Günümüz anlamındaki ilk denk bütçeyihazırlamıştır.

^ Çalışmaları bazı çevrelerin çıkarlarına dokunduğu için idam edilmiştir.

NOT: IV. Mehmet’in ilk yılları Kösem Sultan’ın ve saray ağalarının etkin olduğu bir dönemdir. Bu da devletin sorunlarının artmasına neden olmuştur. Bu döneme “Ağalar Saltanatı” denilmiştir.

7) Köprülü Mehmet Paşa Islahatları

NOT:    Osmanlı Devleti’nde 1656 – 1691 yılları

arasına “Köprülüler Dönemi” denmiştir. Bu dönemde Köprülü Mehmet Paşa, Fazıl Ahmet

Paşa, Fazıl Mustafa Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve Amcazade Mustafa Paşa görev yapmıştır.

^ IV. Mehmet Dönemi sadrazamlarından olan Köprülü Mehmet Paşa, bazı şartlar öne sürerek sadrazamlığa gelen ilk devletadamıdır.

^ Şartları;

^ Saray devlet işlerine karışmayacak,

^ Atamaları kendisi yapacak,

^ Saraya sunduğu projeler kabul edilecek,

^ Hakkında bir suçlama olursa savunması alınmadan cezalandırılmayacak

NOT: Köprülü Mehmet Paşa’nın bu şartları ileri sürmesindeki amacı; yapacağı ıslahatlara uygun bir ortam hazırlamaktır.

^ Yaptıkları;

^ Ulema arasındaki tartışmalara son verdi.

^ Rüşvet ve iltiması engelledi.

^ Merkez ve Anadolu isyanlarını bastırdı.

^ Maliyeyi düzeltti.

^ Merkezi otoriteyi sağladı.

^ Çanakkale Boğazı’ndaki Venedik kuşatmasını kaldırdı.

NOT: Köprülü Mehmet Paşa’dan sonra yerine geçen oğlu Fazıl Ahmet Paşa da babasının yolunu izledi. Bu dönemde yeni topraklar alındı (Girit, Podolya). Ekonomi düzeldi.

NOT: Bu gelişmelerden dolayı Köprülüler Dönemi, Duraklamanın içinde bir yükselme dönemi olarak adlandırılır.

8) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Islahatları:

^ Köprülü Mehmet Paşa’nın damadıydı.

^ Devlet işlerinde yetenekli ve kabiliyetliydi.

^ En önemli amacı Viyana’yı almaktı. II. Viyana Kuşatması’nı (1683) yapmış, başarısız olunca da idam edilmiştir.

XVII. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri

^ Islahatlarda şiddet ve baskı yöntemi izlenmiştir. Islahatlar genellikle askeri ve malialanlarda yapılmıştır.

^ Islahatlar kişilere bağlı kalmış, süreklilik arz etmemiştir. Bundan dolayı ıslahatçıların ölümü ile devlet düzeni eski halini almıştır (Bu yönüyle 18. yy. ıslahatlarına benzer.).

^ Islahatlarda halk desteği alınmamıştır.

^ Olayların nedenleri araştırılmamış, yüzeysel çözümler getirilmiştir. Bundan dolayı istenilen sonuç elde edilememiştir.

^ Islahatlar yeni gelişmelerden daha çok, eski düzeni (yükselme) yeniden canlandırmayı amaçlamıştır.

^ Bu dönemde Batı’daki gelişmelerden hiç yararlanılmamıştır. Bunun nedeni Osmanlı’nın kendisini halen daha Batı’dan üstün görmesidir.

^ Islahatlar; padişahların yetersizliği, yenilik karşıtı olan yeniçeriler, ulema ve saray kadınlarının tepkisinden dolayı başarıya ulaşamamıştır.