19. YÜZYILIN SONU VE 20. YÜZYIL BAŞLARINDA OSMANLI DEVLETİ

I. MEŞRUTİYET(23 ARALIK 1876)

1870’li yıllarda Osmanlı Devleti, Balkan milletlerinin isyanlarıyla karşılaşmış (milliyetçilik) ve dönemin padişahı Abdülaziz, bu ayaklanmaları sert bir şekilde bastırmıştır. Balkanlarda bu gelişmelerin yanında, Osmanlıcılık görüşünü savunan ve devletin kurtuluşunu meşruti yönetime geçmekte gören Genç Osmanlıların yenilik çalışmaları karşısında Abdülaziz’in tavrı oldukça sert olmuştu.

Yenilik taraftarları 1876’da Abdülaziz’i tahttan indirip yerine V. Murat ı tahta çıkarmışsalar da ruh sağlığının bozuk olması nedeniyle 3 ay sonra tahttan indirilmiştir. Osmanlı tarihinde meşrutiyetin ilan edilmesinde Genç Osmanlıların (Jön Türkler, Yeni Osmanlılar) etkisinin yanı sıra;

^ Azınlıkları yönetime katarak birlik ve beraberliği sağlamak,

^ Avrupalı devletlerin, azınlıklar sorununu bahane ederek devletin içişlerine karışmasını engellemek,

^ Azınlık (bağımsızlık) isyanlarını durdurmak, ^ Osmanlı halkının yönetime katılmasını sağlamak,

^ 1876’daki İstanbul (Tersane) Konferans! nda Osmanlı Devleti aleyhine kararlar çıkmasını engellemek düşünceleri de etkili olmuştur.

Yenilik taraftarları bu düşüncelerle Kanun-i Esasi’yi ilan etmesi ve meşruti yönetime geçmesi şartıyla II. Abdülhamit’i tahta çıkardılar.

NOT:    Osmanlı Devleti’nde II. Osman ve III. Selim yenilik yaptıkları gerekçesiyle tahttan indirilirken, Sultan Abdülaziz ise yenilik karşıtı olduğu için tahttan indirilmiştir (Meşrutiyeti ilan etmeyi kabul etmediği için).

Batılı devletler bu sırada Balkanlar’daki gelişmeleri değerlendirmek için İstanbul’da bir konferansın toplanmasına karar verdiler (1875 Bosna – Hersek ve Sırp isyanları nedeniyle).

Osmanlı devlet adamları bu konferansı içişlerimize karışma olarak gördükleri için karşı çıkmışlar ve meşruti yönetime geçileceğini ve bütün Osmanlı uluslarına temsil hakkı vereceklerini bildirmişlerdir. Buna rağmen İngiltere, Fransa, Rusya,

Avusturya, Almanya ve İtalya temsilcileri, İstanbul’da konferans düzenlediler (TersaneKonferansı).

Bütün bu gelişmeler sonucunda sultan II. Abdülhamit, Sadrazam Mithat Paşa başkanlığındaki devlet adamlarıyla birlikte 23 Aralık 1876’da Türk Tarihi’nin Avrupa tarzındaki ilk anayasası sayılan Kanun-i Esasi’yi kabul edip, meşrutiyeti ilan etmiştir (119 madde).

NOT: Kanun-i Esasi’nin ilanında Osmanlıcılık ve Batıcılık fikir akımları etkili olmuştur.

Kanun-i Esasi’nin Önemli Maddeleri

^    Osmanlı soyunun en büyük erkek evladı saltanat ve hilafet makamının da sahibidir.

■ Bu madde Osmanlı meşrutiyetinin monarşik karakter taşıdığını gösterir.

^ Devletin dini İslam’dır. Yasalar dini hükümlere aykırı olamaz.

■ Bu madde Osmanlı anayasasının teokratik ağırlıklı bir yapıya sahip olduğunu gösterir.

^ Yasama (Kanun yapma) görevi, Ayan ve Mebusan meclislerine aittir.

^ Ayan Meclisi üyeleri, padişah tarafından seçilir ve ömür boyu bu görevde kalabilir.

^ Mebusan Meclisi üyeleri, her 50.000 erkek nüfusa bir milletvekili olmak üzere dört yılda bir seçilir.

■ Meclisin açılmasıyla Osmanlı Devleti’nde ilk kez parlamenter (Anayasal devletdüzenine) sisteme seçilmiş ve ilk kez rejim değişikliği yaşamıştır.

■ Osmanlı Devleti’nde halk ilk defa padişahınyanında yönetime ortak olmuştur.

■ I. Meşrutiyet çift meclislidir (Mebusan Meclisi ile Ayan Meclisi); bu yönüyle 1961 Anayasası’na benzer (Millet Meclisi ile Cumhuriyet Senatosu).

■ Padişahın Ayan Meclisi üyelerini kendisinin seçmesi ulus egemenliği ilkesine ters düşmektedir.

^ Yürütme yetkisi, padişahın başında bulunduğu Bakanlar Kurulu’na (Heyet-i Vükela’ya) aittir.

^ Padişah Bakanlar Kurulu’nun üyelerini atama ve görevden alma hakkına sahiptir. Kanun teklifini sadece hükümet yapabilecektir. Kanunların yapılmasında son sözpadişahındır (Padişahın mutlak veto yetkisivardır.).

^ Meclis üyelerinin yasa önerisinde bulunabilmesi padişahın iznine bağlıdır.

■ Bu maddeler Mebusan Meclisi’nin etkinliğini azaltmış ve bu meclisi bir danışma meclisidurumuna düşürmüştür. Padişahın meclis üzerindeki etkinliği artmıştır.

^ Meclisi açma – kapatma yetkisi padişaha aittir. Hükümet meclise karşı değil, padişaha karşı sorumludur.

■ Bu madde padişahın yetkilerinin halk iradesinden üstün olduğunu gösterir. Hükümetin meclis denetiminde olmaması demokratik olmayan uygulamalardır.

^ Padişah, meclisi toplantıya çağırabilir.

^ Anayasada;

^ Vatandaşlık hakkı

^ Kişi hürriyeti

^ Kişi güvenliği

^ Eğitim özgürlüğü

^ Din ve basın özgürlüğü

^ Mülkiyet hakkı

^ Konut dokunulmazlığı ^ Dilekçe hakkı ^ Vergi eşitliği ^ Vergilerin kanuniliği ^ Kanun önünde eşitlik ^ Kanuni Hâkim (Tabii Yargı) ilkesi ^ Müsadere ve angarya yasağı ^ Ticaret serbestliği gibi temel haklar yer almıştır.

■ Bu maddelerle kişisel haklar ve özgürlükler anayasal güvence altına alınmıştır (ilk kez).

^ Mebuslar kendilerini seçen yerin değil, bütün Osmanlı vatandaşlarının vekilidir.

■ Bu madde ile azınlık mebuslarının ayrılıkçı çalışmalarını önlemek amaçlanmıştır.

^ Devletin dili, Türkçedir.

^ Padişah, devletin güvenliğini bozanlara yönelik polis araştırması yaptırabilecek ve bu kişileri sürgün edebilecektir (113. madde).

❖    Meşrutiyetin Sona Ermesi ve Sonraki

Gelişmeler:

Meşrutiyetin ilanından sonra Batılı devletler Londra Konferansı’nı topladılar ve Balkan uluslarının durumlarının iyileştirilmesi yönünde Osmanlı’dan talepte bulundular. Osmanlı Devleti, konferansta alınan kararları reddetti ve bu durum 1877 – 1878 Osmanlı -Rus Savaşı’nın nedenlerinden biri oldu. 1877 Şubat’ında seçimler yapıldı, 1877 Mart’ında halkın temsilcilerinden oluşan Mebusan Meclisi ile padişahın seçmiş olduğu temsilcilerden oluşan Ayan Meclisi açıldı. Azınlıkların mecliste aşırı bir şekilde bağımsızlık talebinde bulunmaları, devletin işlerinin yavaşlaması ve yürümemesi sonucunda II. Abdülhamit, Osmanlı – Rus Savaşı’nı (93 Harbi) bahane ederek, 14 Şubat 1878’de meclisi kapattı. II. Abdülhamit, 1908 yılına kadar ülkeyi sıkı ve otoriter bir yönetimle (İstibdat Dönemi) idare etmiştir.

NOT: I. Meşrutiyet anayasası (Kanun-i Esasi) en kısa süre yürürlükte kalan anayasadır.

I. Meşrutiyet’in sona erme nedenleri

şunlardır;

Meşrutiyet’in bir halk hareketi sonucunda ilan edilmemesi, halkın bilinçli olmayışı ve

II. Abdülhamit’in meşrutiyet yönetiminden yana olmayışı

■ Rejimi savunacak sistemli parti örgütlerinin olmaması

■ Çok uluslu olan parlamentoda Müslümanlarla birlikte diğer ulusların temsilcilerinin de yer alması ve onların aşırı isteklerinin imparatorluğun geleceğini tehlikeye düşürmesi

Osmanlı Devleti 1877 – 78 Osmanlı -Rus Savaşı’nı kaybetmiş ve sonucunda Rusya’yla Ayestefanos Antlaşması’m imzalamışsa da Batılı devletlerin itirazı üzerine bu antlaşma yürürlüğe girmemiş ve yerine Berlin Antlaşması (1878) yapılmıştır. Berlin Antlaşması’nda Osmanlı Devleti;

Sırbistan, Karadağ ve Romanya’nın bağımsızlığını tanırken, Bulgaristan’a da özerklik vermiştir. Ayrıca “Ermeni Meselesi” de ilk defa uluslar arası bir antlaşmaya konu olmuştur.

Berlin Antlaşması’ndan sonra İngiltere ve Fransa, Osmanlı toprak bütünlüğü politikasını terk ederek parçalamaya yönelik siyaset izlemeye başlamışlardır. İngiltere bu politika doğrultusunda 1878’de Kıbrıs’ı, 1882’de Mısır ı işgal ederken Fransa da 1881’de Tunus’u ve Fas’ı (1904) ele geçirmiştir.

1881’de kurulan Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi’yle alacaklı büyük devletler, Osmanlı’nın gelir kaynaklarına el koymuşlardır. Devletler arasında yaşanan bu gelişmeler

Osmanlı ’yı Almanya ’ya yakınlaştırmıştır.  Osmanlı Devleti 1897’de Girit’te başlayan isyanlar nedeniyle Yunanistan’la savaşmış ve sonucunda İstanbul Antlaşması’m imzalamıştır. Bu antlaşmayla da Girit’e özerklik verilmiştir. Dışarıda bu gelişmeler yaşanırken İstanbul’da da Ali Suavi adında bir gazeteci Çırağan Sarayı’nı basarak (Çırağan Vakası)

II. Abdülhamit’i tahttan indirip meclisi tekrar açmak istemiş ancak bu saray darbesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. 1889’da Askeri Tıp Okulu öğrencileri “İttihat-ı Osmanî” adlı bir cemiyet kurdular. Daha sonra bu cemiyet “İttihat ve Terakki Cemiyeti” adını aldı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti bir süre sonra Mustafa Kemal’in Şam’da kurduğu ve Selanik’te şubesini açtığı Vatan ve Hürriyet Cemiyeti (1905) ile birleşecek ve parti şekline dönüşecektir.

NOT:    Mustafa Kemal; İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin askeri    kanadının siyasi işlerin odağında olmasını eleştirmiş ve cemiyetten ayrılmıştır (Balkan Savaşları’nda alınan yenilgi Mustafa Kemal’i haklı çıkaran ilk gelişmedir.). 

istibdat Dönemi’nde ayrıca;

^ Basına sansür konularak; gazete basılması, yönetim anlayışına ters düşen kitapların okunması yasaklanmıştır.

^ Denizden uzak    Yıldız. Sarayı yapılarak, devletin idaresi    bu saraydan yapılmaya başlandı.

^ Hafiyelik teşkilatı kuruldu; haber getirenler ödüllendirildi.

^ İç idare ve dış ilişkilerde Panislamist bir politika (İslamcılık) benimsenmiştir.

^ Doğu Anadolu’da merkezi otoriteyi arttırmak ve Ermeni faaliyetlerine engel olmak amacıyla “Hamidiye Alayları” kuruldu.

^ Donanma Haliç’e kapatıldı (çürümeye başladı.).

^ Berlin – Bağdat Demiryolu Hattı Alman şirketine ihale edildi.

^ Orduda gerçek silahlar ve mermiler ile talim yapılması yasaklandı.

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cemiyetlerden hangisi Mustafa Kemal tarafından kurulmuştur?

A) Vatan ve Hürriyet Cemiyeti

B) İslam Teali Cemiyeti

C) Milli Kongre Cemiyeti

D) Redd-i İlhak Cemiyeti

E) Şark Vilayetleri Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti

(1999/DMS) Cevap:A

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki Osmanlı hükümdarlarından hangisi Panislamizm’i savunarak Halifeliği siyasal bir araç ve güç kaynağı olarak kullanmıştır?

A) II. Abdülhamit B) III. Selim

C) I. Süleyman D) I. Ahmet

E) IV. Mehmet

(2000/DMS) Cevap: A

ÖRNEK SORUAşağıdakilerden hangisi, Mustafa Kemal’in İttihat ve Terakki Partisi’nden ayrılmasının nedenlerinden biridir?

A) Yıldırım Orduları Komutanlığı’na atanması

B) Askerlerin siyasi hayata karışmasına karşı olması

C) Harekât Ordusu’nun Kurmay Başkanı olması

D) Osmanlı Devleti ile İtalya arasında çıkan savaşa katılması

E) Veliaht Vahdettin ile Almanya seyahatine çıkması

(2000/DMS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

1876 Anayasası’nı daha demokratik hale getirmek için 1909’da yapılan anayasa değişiklikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?

A) Halkın seçimlere katılabilmesi

B) Padişahın Mebuslar Meclisi’ni kapatma yetkisinin sınırlandırılması

C) Padişahın Âyan Meclisi üyelerini seçmesi

D) Mebuslar Meclisi üyelerinin dört yılda bir seçilmesi

E) Parlamentonun biri “Âyan Meclisi”, diğeri “Mebuslar Meclisi” adında iki meclisten oluşması

(2002/KPSS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

Osmanlı Devleti’ne parlamento kavramı aşağıdakilerden hangisiyle girmiştir?

A) Divan-ı Hümayun

B) Kanunname-i Al-i Osman

C) Saltanat Şurası

D) Kanun-i Esasi

E) Vilayet Nizamnamesi

(2001/KMS) Cevap: D

ÖRNEK SORUOsmanlı Devleti’nde;

I. Tanzimat Fermanı’nın ilanı,

II. Islahat Fermanı’nın ilanı,

III. 31 Mart Olayı’nın bastırılması, gelişmelerden hangileri, mevcut düzene bir tepkidir?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II

D) II ve III E) I, II ve III

(2001/KMS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

I. Meşrutiyet şartlarının oluşmasında ve ilanının sağlanmasında aşağıdakilerden hangisinin katkısı en fazladır?

A) Ordu B) Yönetici C) Aydınlar

D) Halk    E)    Azınlık

(2003/KPSS) Cevap: C

ÖRNEK SORU

II. Meşrutiyetin ilanında aşağıdakilerin hangisi etkili olmuştur?

A ) Hürriyet ve İtilaf Partisi

B) Ahali İktisat Partisi

C) Terrakiperver Cumhuriyet Partisi

D) Ahrar Partisi

E) İttihat ve Terraki Partisi

(2004/KPSS) Cevap: E

ÖRNEK SORU

II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinde aşağıdaki olaylardan hangisi etkili olmuştur?

A) Anayasa’nın uygulamadan kaldırılması

B) 31 Mart Ayaklanması’nın çıkması

C) Düyun-u Umumîye İdaresi’nin Osmanlı maliyesini denetimine alması

D) İttihat ve Terakki Partisi’nin hükümet darbesi yapması

E) Osmanlı İmparatorluğu’nun 1877 – 1878 Savaşına girmesi

(2005/KPSS) Cevap: B

ÖRNEK SORU

Aşağıdakilerden hangisinin ilanıyla Meclis-i Mebusan’da Hristiyan halkın temsil edilmesi sağlanmış ve böylece Avrupalıların Hristiyanları koruma bahanesiyle Osmanlı Devleti’nin içişlerine karışması önlenmek istenmiştir?

A) Sened-i İttifak

B) Kanun-i Esasi

C) Tanzimat Fermanı

D) Islahat Fermanı

E) Halepa Fermanı

(2006/KPSS Önlisans) Cevap: B

ÖRNEK SORUAşağıdakilerden hangisi, Osmanlı Devleti’nde anayasal düzene geçilmesindeki amaçlardan biridir?

A) Azınlıkları yönetime katarak ülkenin parçalanmasının önlenmesi

B) Veraset sistemini değiştirerek tahta geçmek için bazı kuralların konulması

C) Osmanlı hanedanının üyeleri arasındaki anlaşmazlıkların giderilmesi

D) Avrupa    devletleri    arasındaki    görüş

ayrılıklarından yararlanılması

E) II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesi

(2007/KPSS) Cevap: A

ÖRNEK SORU

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde azınlıkların Mebuslar    Meclisinde    temsil    edilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

A) Divan-ı Hümayun’la Mebuslar Meclisi’nin yapısının aynı olduğunu

B) Yenilik hareketlerinin halktan geldiğini

C) Bağımsızlık hareketlerinin önlenmek istendiğin

D) Taht kavgalarının sona erdirilmesinin amaçlandığını

E) Azınlıklara inanç özgürlüğü tanındığını

(2008/KPSS Önlisans) Cevap: C

II. MEŞRUTİYET(23 TEMMUZ 1908)

İlan Edilme Nedenleri:

^ İttihat ve Terakki Cemiyeti (Birlik ve İlerleme Derneği)’nin meşrutiyet çalışmaları ^ Reval Görüşmeleri nde (8 Temmuz 1908) İngiltere, Fransa ve Rusya’nın Osmanlı Devleti’nin içişlerine karışma niteliğinde kararlar alması (İstanbul ve Boğazlar Ruslara bırakıldı, Makedonya’da ıslahat yapılması kararını aldılar, İngiltere Rusya’yı Balkanlarda serbest bıraktı.)

NOT:    Tersane    Konferans’ ının    toplanması

I. Meşrutiyet’in, Reval Görüşmeleri ise

II. Meşrutiyet’in ilanını hızlandıran gelişmelerdir.

^ Balkan ayaklanmalarını önleyerek İmparatorluğun birliğini koruma düşüncesi ^ Ordudaki İttihatçıların ayaklanmalarından çekinilmesi

İttihatçılar Reval Görüşmeleri’ne tepki göstererek, kendilerine bağlı birliklerle Manastır ve Selanik’te ayaklanmışlar ve meşrutiyetin yeniden ilan edilmesini istemişlerdir. II. Abdülhamit, Rumeli’deki gösterilerin artması sonucunda meşrutiyeti ikinci kez yeniden ilan etmek zorunda kalmış ve Kanun-i Esasi’yi yürürlüğe koymuştur.

■ Sonuçları:

^ İlk defa çok partili hayata geçilmiştir. Bu partiler; İttihat ve Terakki Fırkası, Osmanlı Ahrar Fırkası (Türk Tarihi’nin ilk siyasipartisidir ), İttihad-ı Muhammediye Fırkası, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Osmanlı Demokrat Fırkası, Islahat-ı Esasiye-i Osmaniye Fırkası, Mutedil Hürriyetperveran Fırkası ve Fedakaran-ı Millet Fırkası’dır.

NOT: II. Meşrutiyet’in ilanından sonra parti haline gelen İttihat ve Terakki Fırkası iktidara gelmiştir ancak yönetime tam hâkim olamamıştır. Bunun üzerine muhalefeti sindirme politikası uygulamıştır (İttihat ve Terakki’nin yayın organları; Meşveret Gazetesi ve Mizan Gazetesi’dir.).

NOT:    II. Meşrutiyet’in ilanından I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar İttihat ve Terakki Partisi dönemin en güçlü siyasi partisi oldu.

^ Meşrutiyet yönetiminin ilk günlerindeki karışık ortam bazı devletlerin işine yaramıştır;

❖ Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.

❖ Avusturya – Macaristan, Bosna -Hersek’i ilhak etti.

❖ Yunanistan, Girit’i işgal ederek kendi topraklarına kattığını açıkladı.

31 MART OLA YI (13 NİSAN 1909)

II. Meşrutiyet düzenine geçildikten sonra;

^ Ümmetçi – meşrutiyetçi basının sert tartışmalara başvurması,

^ Rejim karşıtı hareketlerin artması,

^ İttihatçıların yönetime tam olarak egemen olamaması,

^ Avrupalı devletlerin kışkırtması,

^ Halkın dini duygularının istismarı,

^ Temelde ise kurulmaya çalışılan demokratik düzeni devirmek amacıyla (Volkan Gazetesi yazarı Derviş Vahdeti önderliğinde) İstanbul’da yönetime karşı büyük bir ayaklanma çıkmıştır (Rumi 31 Mart 1325).

Bu ayaklanma karşısında İttihat ve Terakkiciler, Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Harekât Ordusu nu İstanbul’a getirerek

ayaklanmayı bastırdılar. Bu orduda Mustafa Kemal Kurmay Yüzbaşı olarak görev yapmıştır.

31 Mart Ayaklanması’ndan sonra İttihat ve Terakkiciler mecliste çoğunluğu ele geçirdiler. Padişah II. Abdülhamit meclis kararıyla tahttan indirilmiş ve V. Mehmet Reşat padişah ilan edilmiştir.

NOT: Meclis kararı ile tahtan indirilen ilk padişahII. Abdülhamit’tir (İkincisi Vahdettin’dir.).

NOT:    Harekât Ordusu’nun bu ayaklanmayı bastırmasıyla; Sarayın yönetimdeki etkisi kırılmıştır, Ordu yeniliklerin ve rejimin koruyucusu olmuştur, Kanun-u Esasi’de köklü değişiklikler yapılmıştır.

NOT: 31 Mart Olayı rejimi yıkmaya yönelik olandini nitelikli ilk ve tek isyan hareketidir. Bu yönüyle Cumhuriyet Dönemi’ndeki Şeyh Sait ve Menemen isyanlarıyla benzerlik gösterir.

-Kanun-u Esasi’de Yapılan ÖnemliDeğişiklikler:

Padişahın mecliste anayasaya bağlılık yemini etmesi kararlaştırılmış, ödenekleri yasaya bağlanmış, hükümetin oluşumu üzerindeki yetkileri azaltılmıştır (Hükümet    üyelerini sadrazam seçmeye başlamıştır.).

• Böylelikle kanun üstünlüğü ilkesi pekişmiş ve padişahlık sembolik hale gelmiştir.

Hükümet    (Bakanlar    Kurulu)    Mebusan Meclisi’ne karşı sorumlu hale getirilmiştir.

•    Padişahın hükümet üzerindeki    yetkileri kısıtlanmış, meclis üstünlüğü ilkesi benimsenmiştir.

Padişahın    meclisi    kapatma    yetkisi sınırlandırılmıştır (parlamentonun    ancak kabinenin güvenoyu alamaması durumunda feshedilebileceği belirtilmiştir.). Padişahın    sürgüne    gönderme    yetkisi kaldırılmıştır. Mebusan ve Ayan meclisleri padişahtan izin almadan kanun teklifi verebilecektir. Yasalara aykırı tutuklama yasaklanmıştır. Sansür yasağı kaldırılmıştır.

Padişahın veto ettiği bir yasa tasarısı mecliste değişmeden aynen kabul edilirse, Padişahın tasarıyı onaylaması zorunluluğu (2 ay) getirilmiştir (Padişahın mutlak veto yetkisi kaldırılmıştır.) Toplanma, dernek ve parti kurma hakkı ve hürriyetleri kabul edilmiştir.

NOT: II. Meşrutiyet Dönemi’ndeki bu gelişmeler, Kanun-i Esasi’nin daha demokratik hale getirildiğinin bir göstergesidir.

NOT: Bu düzenlemelerle padişah, yasama ve yürütme organları üzerindeki yetkilerini yitirmiştir.

NOT: II. Meşrutiyet’in ilanından sonra açılan mecliste, Ayan Meclisi’ne yer verilmemiştir. Ancak üyeler, ödeneklerini almaya devam etmişlerdir.

■ I. Meşrutiyet ile II. Meşrutiyet ArasındakiFarklar

^ I. Meşrutiyet’te siyasi partiler yoktur.

II. Meşrutiyet’te çok partili siyasi hayat vardır. ^ I. Meşrutiyet çift meclisli, II. Meşrutiyet tekmeclislidir.

^ I. Meşrutiyet’te padişahın yetkileri fazla iken, II. Meşrutiyet’te meclisin yetkileri arttırılmıştır.

^ II. Meşrutiyet’te temel haklar genişletilmiştir (dernek kurma, miting yapma gibi).

TRABLUSGARP SA VAŞI (1911 -1912)

■ Nedenleri:

^    Siyasi birliğini    geç tamamlayan    İtalya’nın, gelişen sanayisine hammadde ve pazar araması

^ Osmanlı Devleti’nin Trablusgarp’ı koruyabilecek güçte olmaması ^    Trablusgarp’ın    coğrafi konumu    itibariyle İtalya’ya yakın olması ^    Trablusgarp’ın    ticaret yolları    üzerinde bulunması ve zengin petrol kaynaklarına sahip olması

NOT: İngiltere ve Fransa’nın kendi sömürgelerini güvence altında tutmak ve İtalya’yı Almanya’nın yanından ayırma    düşüncesi de    İtalya’yı Trablusgarp’a yönlendirmiştir.

NOT: 1909’da İtalya ve Rusya arasında imzalanan Racconigi Antlaşması ile İtalya, Rusya’nın Boğazlardaki, Rusya da İtalya’nın Trablusgarp’taki çıkarlarını karşılıklı olarak tanımıştır.

■    Savaş:

>    İtalya, 28 Eylül 1911’de Trablusgarp’la ilgili isteklerini, Osmanlı Devleti’ne bir nota ile bildirdi (İtalya, Osmanlı’nın Trablusgarp’ı gelişmekte geri bıraktığını ve bölgedeki İtalyanlara kötü davrandığını iddia etmiştir.). Osmanlı’nın bu istekleri reddetmesi üzerine de İtalya Trablusgarp’a asker çıkardı (ilk kez uçak kullanılmıştır – İtalya).

>    Osmanlı    Devleti, bu gelişme karşısında bölgeye    denizden ve karadan asker gönderemedi. Bunun nedeni de Haliç’te demirlenmiş olan Osmanlı donanmasının kullanılamayacak durumda bulunması ve Mısır’ın    da İngiltere’nin işgali altında olmasıdır.

>    Osmanlı    Devleti bölgeye sadece gönüllü subaylarını gönderebildi. Bu subaylar arasında Enver Paşa, Fethi Bey ve Mustafa Kemal de bulunmaktaydı.

> Mısır üzerinden gizlice Trablusgarp’a ulaşan gönüllü subaylar, yerli halkı İtalyanlara karşı örgütleyerek Derne ve Topruk ta başarılı savunmalar yapıldı (Mustafa Kemal’in ilk askeri başarısıdır).

> İtalyanlar bu direniş karşısında, Trablusgarp’tan çekilerek Çanakkale Boğazı’na yöneldiler. Amaçları, Osmanlı’ya baskı yaparak barışa zorlamaktı.

> İtalyanlar Rodos ve Oniki Ada’yı da işgal ettiler. Bu sırada Balkan Savaşları başlayınca, Osmanlı Devleti çaresiz barış istemek zorunda kaldı.

>    Uşi Antlaşması (18 Ekim 1912)

a)    Trablusgarp ve Bingazi İtalyanlara bırakılacak,

b)    Trablusgarp Müslümanları halifelik yoluyla Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacak (Amaç; Trablusgarp halkıyla dini – kültürel bağları devam ettirmektir.)

c)    İtalya, Trablusgarp ve Bingazi’nin Duyun-u Umumiye Komisyonu’na ödemesi gereken taksitleri üstlenecekti.

d)    Rodos ve Oniki Ada geçici olmak şartıyla (Balkan Savaşları’nın sonuna kadar), İtalya’nın koruyuculuğuna bırakılacak (Yunanistan’a karşı önlem olarak).

NOT-1:    Osmanlı    Devleti bu madde ile

Yunanistan’ın adalar üzerindeki emellerini önlemek istemiştir. Ancak İtalya, Rodos ve Oniki Ada’yı

II. Dünya Savaşı sonuna kadar boşaltmamıştır. İtalya’nın çekilmesi üzerine de Adalar Yunanistan’a geçmiştir (1947 Paris Antlaşması ile).

NOT-2: Uşi Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika’daki son toprak parçasını kaybederek üç kıtada toprağı olan devlet özelliğini de yitirmiştir (Kuzey    Afrika’da    kaybettiğimiz ilk toprak Cezayir’dir.).

NOT-3: Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri ve ekonomik alanlardaki güçsüzlüğünü ortaya çıkaran Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları’na ortam hazırlamıştır.

NOT-4:    Mustafa    Kemal’in Trablusgarp’taki

başarıları sonucunda rütbesi Binbaşılığa yükseltilmiştir. Bu savaş aynı zamanda Mustafa Kemal’in sömürgeciliğe karşı giriştiği ilk fiilimücadelesidir.

BALKAN SA VAŞLARI (1912 -1913)

❖ I. Balkan Savaşı

■ Nedenleri:

^ Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik akımının Balkan ulusları üzerindeki etkisi ^ Balkan Devletleri’nin Osmanlı’nın Balkanlardaki topraklarını paylaşmak istemeleri

^ Rusya’nın sıcak denizlere inebilmek amacıyla Balkanlarda uyguladığı Panslavizm (Slav birliği) politikasının etkisi

^ Osmanlı Devleti’nin Almanya’ya yakınlaşmasından rahatsızlık duyan

İngiltere’nin Reval Görüşmeleri (1908) sonucunda Rusya’yı Balkanlarda serbest bırakması

^ Batılı büyük devletlerin, Balkan devletlerini Osmanlı Devleti’ne karşı kışkırtması ^ Osmanlı Devleti’nin eski güç ve otoritesini kaybetmiş olması ve bu durumun Trablusgarp Savaşı’nda da açıkça ortaya çıkması ^ İttihat ve Terakkicilerin izledikleri yanlış politikalar sonucu, Balkan devletlerinin Osmanlı’ya karşı birleşmesi (1913 Kiliseler Kanunu)

■ Savaş:

^ Osmanlı Devleti kendisine karşı Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ’dan oluşan ittifaka karşı savaşmak zorunda kaldı.

^ 8 Ekim 1912’de Karadağ’ın Osmanlı’ya saldırısıyla başlayan savaşta, Osmanlı Devleti bütün cephelerde yenilmiştir.

^ Bulgarlar Edirne’yi aldılar ve Çatalca önlerine kadar geldiler. Makedonya; Sırplar, Karadağlılar ve Bulgarlar tarafından işgal edildi. Selanik Yunanlıların eline geçti.

^ Ayrıca Yunanistan, Ege Adaları’na asker çıkararak bu adaları ele geçirdi. Böylece Oniki Ada dışındaki bütün adalar Yunanlıların eline geçti.

^ I. Balkan Savaşı, Batılı büyük devletlerin beklentilerinden farklı gelişince (Örneğin; Bulgaristan’ın İstanbul’a yaklaşması ve Yunanistan’ın Çanakkale Boğazı’nın Ege çıkışına hâkim olması Rusya’nın Boğazlar konusundaki endişelerini harekete geçirdi.), bu devletler durumu değerlendirmek ve Balkanlardaki savaşı sona erdirmek amacıyla Londra (Büyükelçiler)  Konferansı’ nı topladılar (17 Aralık 1912).

NOT: Bu konferansın toplanmasındaki asıl amaç;

Balkanların yeni haritasını belirlemekti.

I. Balkan Savaşı’nda Osmanlı Devleti’ninyenilmesinin nedenleri şunlardır;

^ Büyük devletlerin Balkan devletlerini desteklemesi,

^ Balkanlar’daki Osmanlı ordusunun dağınık olması ve askerlerin bir kısmının (65 bin eğitimli asker) savaştan önce terhis edilmesi,

^ Ordu içerisine siyaset karışması ve subaylar arasında ikiliğin meydana gelmesi (en önemlisi),

^ Osmanlı ordusunun çok cephede birden savaşması,

^ Orduyu nakledecek vapur ve tren taşımacılığı ile iletişim imkânlarının yetersiz olması,

^ Ege Denizi’ndeki üstünlüğün Yunanistan’da bulunması

Londra Barış Antlaşması (30 Mayıs 1913)

a) Osmanlı Devleti, Edirne’nin de dâhil olduğu Midye – Enez hattının batısında kalan bütün topraklarını kaybetti. Midye – Enez hattı Osmanlı – Bulgar sınırı oldu.

b) Ege Adaları’nın geleceği ve Arnavutluk’un sınırlarının çizilmesi işi büyük devletlere bırakıldı (Oniki Ada dışındakiler).

c) Selanik, Güney Makedonya ve Girit Yunanistan’a bırakıldı.

d) Kavala, Dedeağaç ve Midye – Enez hattının batısında kalan bütün Trakya Bulgaristan’a bırakıldı.

e) Makedonya’nın Orta ve Kuzey bölümleri Sırbistan’a bırakıldı.

■ Savaşın Sonuçları:

^ Osmanlı Devleti’nin Balkanlarda ve Ege Denizi’ndeki hâkimiyeti tamamen sona ermiştir (Makedonya, Arnavutluk, Ege Adaları, Batı Trakya, Edirne ve Kırklareli kaybedilmiştir.).

^ I. Balkan Savaşı sırasında Arnavutluk bağımsızlığını ilan etmiştir (1912).

NOT: Arnavutluk, Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsızlığını kazanan son Balkan devletidir (ilk Balkan ulusu Yunanlılardır).

^ Londra’da barış görüşmeleri devam ederken İttihat ve Terakki Partisi, I. Balkan Savaşı’ndaki yenilgiden dolayı yıpranan Kamil Paşa Hükümeti’ni “Bab-ı Ali Baskını” ile devirerek iktidarı ele geçirmiştir (23 Ocak 1913).

NOT: Bab-ı Ali Baskını bir hükümet darbesidir. Bu olayla yürütme organı olan hükümet, İttihat ve Terakkicilerin eline geçmiştir. Böylece Osmanlı Devlet yönetimi tamamen İttihat ve Terakkicilerin kontrolüne girmiştir. Bu durum I. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar devam etmiştir.

^ Osmanlıcılık fikrinin başarılı olamayacağı görülmüş ve Türkçülük akımı güçlenmiştir.

^ Balkanlarda kaybedilen topraklarda kalan Türkler azınlık durumuna düşmüş, Osmanlı’nın elinden çıkan topraklarda yaşayan birçok Türk ve Müslüman Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmıştır.

^ Mustafa Kemal’in “ordunun siyasete karışmaması gerektiği” görüşü haklı çıkmıştır. ^ Bulgaristan’ın aşırı derecede güçlenmesi ve Ege Denizi’ne açılacak konuma gelmesi

II. Balkan Savaşı’nın çıkmasına neden olmuş ve böylece Londra Antlaşması geçersiz hale gelmiştir.

❖ II. Balkan Savaşı (1913)

■ Nedenleri:

^ Osmanlı Devleti’nin Balkanlardan çekilmesiyle doğan otorite boşluğu ^ Osmanlı Devleti’nden geriye kalan toprakların, Balkan devletleri arasında paylaşılamaması

■ Savaş:

I. Balkan Savaşı’ndan sonra en fazla toprak alan devlet, Bulgaristan olmuştur. Bu durum diğer Balkan devletlerini rahatsız etmiştir. Bu savaşta Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Romanya Bulgaristan’a karşı savaşmıştır. Bulgar kuvvetleri bütün cephelerde yenilmiştir. Osmanlı Devleti, Romanya’nın Bulgaristan’a saldırmasından yararlanıp savaşa katılmış ve Bulgarlardan Edirne ve Kırklareli’ni geri almıştır.

NOT: Osmanlı Devleti’nin Midye – Enez hattını geçmesi Londra Konferansı kararlarını kabul etmediğini gösterir.

Bulgaristan, bu yenilgilerden sonra barış istemiştir.

NOT: Romanya, sadece II. Balkan Savaşı’na katılmıştır.

II. Balkan Savaşı’nı Bitiren Antlaşmalar

■    Bükreş Antlaşması (10 Ağustos 1913)

Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Romanya arasında yapıldı. Bu antlaşma ile Bulgaristan, I. Balkan Harbi’yle ele geçirdiği birçok toprağı kaybetti;

^ Dobruca’nın bir kısmı Romanya’ya bırakıldı.

^ Manastır, Ürküp ve Piriştine Sırbistan’a verildi. ^ Girit, Makedonya ve Selanik Yunanistan’a bırakıldı.

Bulgaristan bu antlaşma sonucunda Balkanlardaki üstünlüğünü kaybetmiştir.

NOT: Bu gelişmeler Bulgaristan’ın I. Dünya Savaşı’nda İttifak Devletleri’nin yanında savaşa girmesine neden olmuştur.

■ İstanbul Antlaşması (29 Eylül 1913)

Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında yapılmıştır. Buna göre;

a) Meriç Irmağı iki devlet arasında sınır olacak;

b) Edirne, Kırklareli ve Dimetoka Osmanlı’da kalacak,

c) Dedeağaç ve Kavala Bulgaristan’a verilecek,

d) Bulgaristan’da kalan Türkler isterlerse dört yıl içinde Osmanlı topraklarına göç edebilecek,

e) Bulgaristan’da kalan Türkler Bulgarlarla eşit haklara sahip olacaklar,

f) Türklere mülkiyet hakkı verilecek, ilk ve ortaokullarda eğitim dili Türkçe olacak, din ve mezhep hürriyeti sağlanacaktı.

NOT: Bu antlaşma ile Bulgaristan’da yaşayan Türkler, azınlık statüsüne düşmüştür (ilk kez).

NOT:    Bu antlaşmayla bugünkü Türkiye –

Bulgaristan sınırı çizilmiştir.

■ Atina Antlaşması (14 Kasım 1913)

> Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında imzalanmıştır. Buna göre;

a) Osmanlı Devleti; Selanik, Yanya ve Girit’in Yunanistan’a ait olduğunu kabul etti.

b) Yunanistan’da kalan Türklerin hakları güvence altına alınmıştır (Türklere azınlık statüsü verildi.).

c) Adaların geleceği büyük devletlerin kararına bırakılmıştır.

NOT: 14 Şubat 1914’te büyük devletler, İmroz (Gökçeada), Bozcaada dışındaki adaların (Ege Adaları) Yunanistan’da, Meis Adası hariç Oniki Ada’nın da İtalya’da kalmasına karar verdiler.

NOT:    Gerek Bulgaristan’da, gerekse Yunanistan’da yaşayan Türklerin durumu, günümüze kadar devam eden Batı Trakya Türkleri (Gümülcine, Dedeağaç, İskeçe, Kavala, Yanya, Serez, İşkodra) Sorunu nun da doğmasına neden olmuştur.

■    İstanbul Antlaşması (13 Mart 1914)

>    Osmanlı Devleti ile    Sırbistan    arasında yapılmıştır.

> Bu antlaşmada Sırbistan’la ortak sınırımız kalmamasından dolayı    sadece,    bölgedeki Türklerin haklarıyla ilgili konular karara bağlanmıştır.

Balkan Savaşları’nın Sonuçları

^ Osmanlı Devleti, Makedonya, Arnavutluk, Ege Adaları, Batı Trakya’yı kaybetmiştir. Yani bu savaşlar sonucunda Osmanlı’nın Balkanlar ve Ege Denizi hâkimiyeti sona ermiştir.

^    Balkanlarda yaşayan    binlerce    Türk,

Anadolu’ya göç etmiş, bu da Anadolu’da Türk nüfusunun artmasına    neden    olmuştur.

Türkçülük akımı güçlenmiştir.

^ İttihat ve Terakki yönetiminin orduyu ıslah etme girişimleri Osmanlı – Alman yakınlaşmasını hızlandırmıştır.

^ Balkan Savaşları, Batılı devletler arasındaki rekabeti iyice arttırmış, bu durum I. Dünya Savaşı’na giden süreci hızlandırmıştır.

ÖRNEK SORU

1913 yılında toplanan Londra Konferans’ının amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Balkan Yarımadası’nın yeni siyasi haritasının belirlenmesi

B) İstanbul ve boğazların Rusya’ya verilmesi

C) İngiltere ve Fransa’nın Almanya’ya karşı yeni bir politika belirlemesi

D) Almanya’nın, Müslümanların Halifesi olan Osmanlı Padişahı’yla yakınlık kurmak istemesi

E) Rodos ve Oniki Ada’nın Yunanistan’a verilmesi

(1999/DMS) Cevap: A

ÖRNEK SORUOsmanlı Devleti’nde;

– Ordularının önemli bir kısmının terhis edilmiş olması,

– Ordularının teknoloji bakımından yetersiz olması,

– II. Meşrutiyet’in ilanı nedeniyle iç karışıkların çıkması,

gelişmeleri aşağıdakilerden hangisine sebep olmuştur?

A) 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı

B) Dömeke Savaşı

C) Balkan Savaşları

D) Kırım Savaşı

E) Sırp İsyanı’nı bastırma harekâtı

(2000/DMS) Cevap: C

ÖRNEK SORU

I. Girit ve Arnavutluk,

II. Makedonya ve Batı Trakya,

III. Gökçeada ve Bozcaada,

Osmanlı    İmparatorluğu yukarıdaki topraklardan hangilerini Balkan Savaşları sonunda imzalanan antlaşmalarla kaybetmiştir?

A) Yalnız I    B) Yalnız II    C) Yalnız III

D) I ve II E) I, II ve III

(2005/KPSS) Cevap: D

ÖRNEK SORU

Osmanlı İmparatorluğu Makedonya’yı aşağıdakilerden hangisinin sonucunda kaybetmiştir?

A) I. Dünya Savaşı

B) Trablusgarp Savaşı

C) Balkan Savaşları

D) Kurtuluş Savaşı

E) 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı

(2007/KPSS) Cevap: C